دانشگاه‌ها با فراهم‌کردن فرصت‌های آموزشی برابر، پژوهش درباره نابرابری‌ها، آموزش مهارت‌های شغلی و ترویج تنوع و شمول، نقشی اساسی در عدالت اجتماعی دارند. آنها با حمایت مالی، تولید دانش و تقویت مسئولیت‌پذیری، به کاهش شکاف‌های اجتماعی و ساخت جامعه‌ای عادلانه‌تر و متوازن کمک می‌کنند.

دکتر محمدرضا واسعی، مدیر سابق امور دانشجویی دانشگاه علوم پزشکی ایران، ضمن بازخوانی تاریخی نقش دانشگاهیان از دفاع مقدس تا امروز، «مسئولیت اجتماعی» را حلقه مفقوده نظام آموزشی می‌داند. وی با تشریح پیوند عمیق میان هویت ملی و باورهای دینی، تحول در نگرش به ازدواج، اشتغال و کنشگری دانشجویی را پیش‌شرط خلق صحنه‌های ماندگار انسانیت در دانشگاه برمی‌شمارد.

به باور نویسنده، دانشگاه از نقش فرهنگی و تفکری خود فاصله گرفته و دانشجوی تک‌بعدی تولید می‌کند. راه برون‌رفت، تربیت چندوجهی است: شکستن مرزهای رشته‌ای، احیای گفت‌وگوی میان‌رشته‌ای، تقویت تجربه‌های فرهنگی و اندیشه‌ای و تربیت دانشجویی که برای فهمیدن و زیستن آماده باشد، نه فقط برای کارکردن.

در سنت فلسفه اسلامی، غیبت حکمت عملی نشانه‌ی شکاف میان اندیشه و زیست انسانی است. فیلسوفان در شناخت هستی بیرونی غرق شدند و قلمرو اراده و تدبیر انسان را وانهادند. دین نیز به احکام فروکاست و از پیوند زنده‌ی میان حکم، عمل و حال اخلاقی جدا شد. احیای حکمت عملی، بازگشتِ تفکر به امکان زیستنِ معناست.

عبور از حصار تنگ «وظیفه» و «قانون»، غایتِ حکمت عملی در سنت ایرانی است. آنجا که اخلاق از سطحِ رعایتِ حقوق فراتر رفته و به ساحتِ «فتوت» صعود می‌کند، «زیستن» دیگر نه یک قرارداد اجتماعی، بلکه سلوکی باطنی در متنِ بازار می‌شود. فتوت، احیای «چگونه بودن» در برابر «چه کردن» است؛ تلاقیِ امر قدسی با واقعیتِ اجتماعی، درست در نقطه‌ای که ایثار بر حق‌طلبی پیشی می‌گیرد.

آیا ما تنها «تکرارِ» یک نوعیم یا هر کدام «جهانی» یگانه؟ برخلاف تنهاییِ مدرن، انسان در حکمت اشراق «مُنادی» است که شریکِ سرنوشتِ فرشته‌ی خویش است. این رابطه نوعی هم‌زیستیِ وجودی است. آن حقیقتِ برتر اگرچه سرچشمه‌ی نورِ ماست، اما خود در حسرتِ چیزی است که تنها در «خاک» یافت می‌شود: تجربه‌ی بی‌واسطه و حسیِ زندگی.

فارابی حکمت عملی را نقطه تلاقی عقل، شریعت و سیاست معرفی می‌کند، بی‌آنکه فلسفه در دین یا دین در فلسفه فروکاسته شود. طبق توضیحات ارائه‌شده، فقه و کلام از حیث غایت با عمل انسانی پیوند می‌یابند، در حالی‌ که مبادی آن‌ها در ساحت متافیزیکی وحی و عقل فعال قرار دارد. نتیجه این ساختار آن است که علم مدنی فارابی نه کاملاً دینی و نه صرفاً عقلی تصویر می‌شود، بلکه بر این دیدگاه استوار است که سامان جامعه بدون تفسیر فلسفیِ وحی تحقق نمی‌یابد.

«فضای مجازی» در دهه‌های اخیر نقش موثری در پیوند بین دانشگاه‌ها، استادان، دانشجویان و جامعه داشته و بر افزایش ارتباط و دسترسی، گسترش آموزش و یادگیری، تقویت نقش اجتماعی دانشگاه اثرات مثبتی داشته است. در همین رابطه با دکتر علی شایان، عضو هیئت علمی گروه مدیریت فناوری اطلاعات و دبیر کارگروه تبادل دیجیتال و مدیر تحول دیجیتال دانشگاه تربیت مدرس، به گفتگو نشستیم تا نظر ایشان را پیرامون این مسئله جویا شویم.

رسالت اصلی دانشگاه‌های علوم پزشکی باید پرورش پزشکانی باشد که در کنار مهارت، نسبت به عدالت سلامت، رنج اجتماعی بیماران و پیامدهای اخلاقی تصمیم‌های بالینی حساس باشند. اما ساختار آموزشی موجود چنین بستری را ایجاد نمی‌کند و عملاً مجال پرورش نگاه اجتماعی و اخلاقی را به حداقل می‌رساند.

دانشگاه پیام‌نور را نمی‌توان سرچشمه مدرک‌گرایی دانست و نه می‌توان آن را یک مورد استثنایی و منفک از روند کلان تلقی کرد؛ بلکه سطحی است که منطق پنهان ساختار نادرست خود را در آن آشکارتر نشان می‌دهد. آنچه امروز به این دانشگاه نسبت داده می‌شود، حاصل دهه‌ها رسوب اداری، فرهنگی و آموزشی است؛ رسوبی که در آن نشانه‌ها جای واقعیت را گرفته و مدرک به ابزار تمایز بدل شده است. نقد پیام‌نور بدون دیدن این لایه‌ها، نقدی سطحی و غیرمنصفانه است؛ زیرا مسئله در ساختار ریشه دارد، نه در نام یک دانشگاه.

علم، تا زمانی که از وجدان انسانی تهی باشد، تنها دانستنی بی‌ثمر است. پاسخ‌گویی علم به نیازهای جامعه در گرو پیوند آن با اخلاق و حس مسئولیت است؛ همان نقطه‌ای که آگاهی به تعهد و دانایی به خدمت بدل می‌شود. در جهانی که هوش مصنوعی مرزهای شناخت را درمی‌نوردد، یادآوری این حقیقت ضروری است: پیشرفت، بدون اخلاق، قدرتی کور است؛ اما علمِ اخلاق‌مدار، نیرویی زاینده برای بنا نهادن فردایی انسانی‌تر.

مسئولیت اجتماعی نقشی تعیین‌کننده در پیوند میان نخبگان و جامعه دارد؛ پیوندی که می‌تواند انگیزه ماندن و خدمت‌کردن را جایگزین میل به مهاجرت کند. هنگامی که استادان و دانشجویان احساس کنند حضورشان اثر ملموسی بر بهبود زندگی مردم دارد، تعلق و امید بیشتری به آینده کشور پیدا می‌کنند. تقویت این روحیه در دانشگاه‌ها، زمینه‌ساز پرورش نسلی است که دانش را در کنار تعهد اجتماعی پیش می‌برد.

نسل جدید در دریای فردگرایی شنا می‌کند؛ جایی که موفقیت شخصی و امنیت فردی بر مسئولیت جمعی سایه افکنده است. دانشجویان اغلب از پیچیدگی بحران‌های اجتماعی فاصله می‌گیرند، گویی جامعه افقی دور از دسترس است. دانشگاه‌ها می‌توانند این افق را نزدیک کنند؛ با تجربه، گفت‌وگو و مشارکت عملی، فردگرایی را محدودیت نمی‌دانند بلکه به نقطه شروعی برای حس تعلق و اقدام اجتماعی تبدیل می‌کنند.

هوش مصنوعی امروز به یکی از ستون‌های اصلی عصر دیجیتال تبدیل شده و تحولات شگرفی در حوزه‌های علمی، اقتصادی و اجتماعی جهان ایجاد کرده است. با این حال، ورود این فناوری به زیست‌بوم ایران نیازمند رویکردی جامع، اخلاق‌مدار و متعهد به مسئولیت اجتماعی است. تنها در چنین شرایطی می‌توان از ظرفیت‌های بالقوه هوش مصنوعی در مسیر توسعه پایدار کشور بهره برد.

دانشجویان و دانشگاه‌ها در سال‌های اخیر نسبت به مسائل اجتماعی منفعل‌تر شده‌اند؛ نه از سر بی‌مسئولیتی، بلکه در نتیجه مجموعه‌ای از فشارهای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی. محدودیت‌های نهادی، آینده شغلی نامطمئن، فرسودگی روانی، منطق بازارزده دانشگاه و کاهش سرمایه اجتماعی، همگی میدان کنش جمعی را تنگ کرده‌اند. در چنین شرایطی، بی‌تفاوتی بیشتر یک واکنش دفاعی است تا فقدان تعهد. احیای نقش اجتماعی دانشگاه تنها با بازکردن فضا، اعتمادسازی و ایجاد امکان تجربه و گفت‌وگوی واقعی ممکن است.

در دانشگاه امروز، مأموریت انسان‌ساز به فراموشی سپرده شده و عدالت آموزشی غالباً به شعاری بی‌اثر بدل شده است. پرورش انسانیت تنها با اندیشه انتقادی، همدلی و مواجهه صادقانه با تفاوت‌ها امکان‌پذیر است. دانشگاه زمانی کارگاه واقعی انسان‌سازی است که نه فقط بازتاب‌دهنده نابرابری‌ها باشد، بلکه با تغییر ساختارها و گشودن درها به روی محرومان، فرصت یادگیری و رشد را به همه ارائه دهد.

در دنیای امروز، مسائل زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی به چالش‌های پیچیده‌ای تبدیل شده‌اند که راه‌حل‌های آن تنها از طریق همکاری جهانی و استفاده از ظرفیت‌های علمی و فناوری امکان‌پذیر است. دانشگاه‌ها به‌عنوان کانون‌های علمی، پژوهشی و آموزشی، نقش محوری در تحقق اهداف توسعه پایدار ایفا می‌کنند. از ترویج رفتارهای پایدار و مسئولیت‌پذیری محیط زیستی گرفته تا تحقیق و توسعه فناوری‌های سبز، دانشگاه‌ها می‌توانند با استفاده از ظرفیت‌های خود، راه‌حل‌های نوآورانه‌ای برای چالش‌های جهانی پیشنهاد دهند.

دانشگاه باید کانون آگاهی، عدالت و مسئولیت انسانی باشد، اما در ایران گسترش کمی آموزش عالی اغلب جای عدالت و کیفیت را گرفته است. تمرکز منابع، مدرک‌گرایی و جدایی علم از اخلاق، دانشگاه را از رسالت فلسفی خود دور کرده‌اند. تنها با بازگشت به تفکر، استقلال و پیوند با جامعه است که دانشگاه می‌تواند به نیرویی برای رهایی و محرومیت‌زدایی بدل شود.

یکی از مهم‌ترین وظایف دانشگاه‌ها در این راستا، تولید علم بومی و متناسب با نیازهای کشور و فرهنگ اسلامی است. این مسأله به‌ویژه در علوم انسانی که تأثیر عمیقی بر شکل‌دهی به هویت فرهنگی، اجتماعی و سیاسی جامعه دارند، ضروری به نظر می‌رسد. دکتر مسعود مرادی، عضو هیات علمی دانشگاه زنجان، در گفتگو با رسانه «دانشگاه انقلاب» به بررسی ماموریت دانشگاه‌ها در تحقق آرمان‌های انقلاب، تولید علوم انسانی متناسب با گفتمان انقلاب و راهکارهای تقویت هویت ایرانی-اسلامی در فضای علمی و دانشگاهی پرداخته است.

عدالت آموزشی در کشور بیش از هر زمان دیگری در معرض تهدید است. فاصله‌ی روزافزون میان دانشگاه‌های برخوردار و مناطق محروم، نظام آموزشی را به صحنه‌ای از بازتولید نابرابری بدل کرده است. اگر دانشگاه نتواند در برابر نابرابری آموزشی موضعی آگاهانه و عملی بگیرد، مشروعیت اجتماعی خود را از دست می‌دهد. عدالت آموزشی باید نه شعار، بلکه معیار سنجش تعهد علمی و اخلاقی دانشگاه باشد.

در جهانی آکنده از بحران‌های اقتصادی، سیاسی و زیست‌محیطی، آگاهی به‌تنهایی کافی نیست. نسل دانشجو زمانی معنا و نقش واقعی خود را بازمی‌یابد که از دانستن صرف فراتر رود و در تجربه، همدلی و کنش جمعی مشارکت کند. مسئولیت اجتماعی نه یک شعار، بلکه شیوه‌ای از زیستن است؛ زیستی که در آن فرد، نسبت خود را با رنج و سرنوشت دیگران بازمی‌فهمد و آگاهی را به عمل تبدیل می‌کند.

با گسترش فناوری‌های نوین و درهم‌تنیدگی مرزهای واقعی و مجازی، مفهوم مسئولیت اجتماعی دانشگاه‌ها و دانشجویان نیز دستخوش تغییر شده است. در همین زمینه با دکتر ذکرالله مروتی، عضو هیأت علمی گروه روان‌شناسی دانشگاه زنجان، گفت‌وگویی داشتیم تا ابعاد تازه این مسئولیت و چالش‌های پیش‌روی دانشگاهیان در جامعه شبکه‌ای امروز را بررسی کنیم.

دکتر روح‌الله نصرتی، معاون فرهنگی و اجتماعی دانشگاه تهران، در گفت‌وگویی مفصل با دانشگاه انقلاب به بررسی اولویت‌های فرهنگی و اجتماعی دانشگاه‌ها در شرایط کنونی پرداخته است. او به‌ویژه بر اهمیت تقویت هویت فرهنگی و سرمایه اجتماعی دانشجویان به‌عنوان ارکان اصلی توسعه فرهنگی و اجتماعی در دانشگاه‌ها تأکید می‌کند.

دانشگاه امروزه به‌جای آن‌که وجدان بیدار جامعه باشد، درگیر بوروکراسی، آمار و مدرک‌گرایی شده و از مسئولیت فرهنگی و اخلاقی خود فاصله گرفته است. بی‌تفاوتی دانشگاه در قبال فرهنگ، صرفاً نشانه رکود درونی نیست، بلکه خطری جدی برای سرمایه اخلاقی و انسجام اجتماعی جامعه به‌شمار می‌آید.

امروز بیش از هر زمان دیگری، نهادهای آموزش عالی در برابر جامعه‌ای که در آن فعالیت می‌کنند، مسئولیت‌هایی فراتر از تولید دانش برعهده دارند. «مسئولیت اجتماعی دانشگاه» مفهومی است که در سال‌های اخیر به یکی از محورهای مهم در سیاست‌گذاری و عملکرد دانشگاه‌ها تبدیل شده و پرسش‌هایی بنیادین را پیش روی مدیران، استادان و دانشجویان قرار داده است. در این راستا با مسعود خنجرخانی، عضو هیأت علمی و مدیر فرهنگی دانشگاه زنجان، درباره مفهوم و فلسفه مسئولیت اجتماعی در آموزش عالی به گفتگو نشسته ایم.

در نگاه شهید بهشتی، دانشگاه نه ساختمان درس که کارگاه زایش انسانِ مسئول است؛ جایی که دانایی بی‌درد، به خاموشی وجدان ختم می‌شود. او مسئولیت اجتماعی را سلوک خودسازی می‌دانست؛ تمرینی برای پیوند «من» با «ما» در میدان اخلاق و آگاهی. دانشگاه، اگر از بیداری تهی شود، به کارخانه مدرک بدل می‌گردد و صدای مؤذنِ خاموشش، نشان قضا شدن نمازِ انسانیت است.

کتاب استعمارزدایی از دانشگاه نقدی عمیق بر سلطهٔ معرفتی و اروپامحور در آموزش عالی است و دانشگاه را به بازنگری در مسئولیت اجتماعی‌اش فرامی‌خواند. این اثر نشان می‌دهد که مسئولیت دانشگاه تنها تولید دانش نیست، بلکه پاسخ‌گویی به جامعه و شنیدن صداهای حذف‌شده است. در ایران، استعمارزدایی می‌تواند راهی برای بازسازی رابطهٔ دانشگاه با جامعه و تحقق عدالت و پایداری معرفتی باشد.

دکتر عباس زمانی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی نجف آباد، در این گفت‌وگو بر ضرورت بازنگری در رویکردهای فرهنگی دانشگاه‌ها تأکید می‌کند. او فعالیت‌های فرهنگی را مکمل آموزش دانسته و آن را عامل امید، نشاط و رشد مهارت‌های اجتماعی دانشجویان می‌داند. زمانی خواستار حضور فعال‌تر دانشجویان و استادان در برنامه‌های فرهنگی، ارتباط نزدیک‌تر دانشگاه با جامعه و بهره‌گیری از روش‌های نوین برای تعامل مؤثر با نسل جدید است.

هوش مصنوعی با دگرگون‌سازی ساختار بازار کار، زمینه‌ساز شکل‌گیری حرفه‌ها و فرصت‌های شغلی نوین می شود و در آینده‌ نزدیک شغل هایی که نتوانند خود را با ابزارهای کاربردی هوش مصنوعی انطباق دهند بی تردید کنار گذاشته خواهند شد.

در عصر وانمایی و شفافیت، زیستن به نمایش بدل شده است. درواقع، تجربه‌های درونی به صحنه بازنمایی خویشتن‌ تغییر یافته‌اند. انسان معاصر در شبکه‌ای از نشانه‌ها زندگی می‌کند که معنا را با دیده‌شدن می‌سنجد. در این جهانِ تصویر و اقتصاد توجه، مرز میان واقعیت و وانمود فروپاشیده است.