با تکیه بر منابع دست‌ اول و پژوهش‌های تاریخی معتبر، نقش سه شخصیت محوری تاریخ اسلام پیامبر اکرم(ص)، امام حسن مجتبی(ع) و امام رضا(ع) را در سه مرحله متفاوت از سیر تکوین تمدن اسلامی بررسی می‌کنیم. مرحله تأسیس، مرحله تثبیت در بحران و مرحله بسط علمی و فرهنگی. تداوم یک تمدن، برخلاف تصور رایج که آن را صرفاً محصول یک بنیان‌گذاری یک‌باره می‌داند، در گرو کنش‌های مکمل نسل‌های بعدی است که هر یک متناسب با شرایط تاریخی خود، از میراث تمدنی صیانت و آن را بازتولید می‌کنند. پیوستگی میان این سه دوره با وجود تفاوت‌های آشکار در روش و زمینه از یک منطق درونی واحد پیروی می‌کند که می‌توان آن را «الگوی سه‌مرحله‌ای تأسیس، تثبیت و توسعه» نامید. تمدن اسلامی یکی از بزرگ‌ترین و ماندگارترین تمدن‌های بشری است که بر پایه آموزه‌های وحیانی، اخلاقی و عقلانی اسلام شکل گرفته و در طول تاریخ نقش مهمی در پیشرفت علمی، فرهنگی و اجتماعی جوامع گوناگون ایفا کرده است. این تمدن نه‌تنها به‌عنوان یک نظام دینی، بلکه به‌عنوان یک نظام جامع فرهنگی، حقوقی و اجتماعی شناخته می‌شود که ابعاد گوناگون زندگی انسان از حکمرانی گرفته تا علم، هنر و اخلاق فردی را دربرمی‌گیرد. در شکل‌گیری، تثبیت و گسترش این تمدن، شخصیت‌های برجسته‌ای نقش‌آفرینی کرده‌اند که در رأس آنان، از منظر تاریخ‌نگاری اسلامی و به‌ویژه شیعی، پیامبر اسلام(ص) و اهل‌ بیت(ع) ایشان قرار دارند. در این میان، پیامبر اسلام به‌عنوان بنیان‌گذار نظام ارزشی و سیاسی، امام حسن مجتبی(ع) به‌عنوان حافظ و تثبیت‌کننده آن در برهه‌ای بحرانی، و امام رضا(ه‌اند. ع) به‌عنوان گسترش‌دهنده علمی و فرهنگی آن در دورانی از شکوفایی تمدنی، نقش‌هایی مکمل در فرآیند تمدن‌سازی ایفا کرد