ریشه ناهنجاری‌ها در نگاه بازدارنده به قانون است/ رسالت نهادهای علمی، تعالیِ معرفتی انسان است

یک استاد فلسفه دانشگاه اصفهان با تأکید بر اینکه قرآن، کتاب هدایت و قانون الهی را مسیری برای شکوفایی استعدادهای انسان می‌داند، گفت: ریشه بسیاری از تعارضات اجتماعی، قانون‌گریزی و ناهنجاری‌ها، نگاه صرفاً بازدارنده و مهارکننده به قانون است در حالی که شریعت برای تعالی، آرامش و معرفت انسان تشریع شده و عبادت نیز اگر بر پایه معرفت نباشد، به عادتی بی‌محتوا تبدیل می‌شود.

حجت‌الاسلام والمسلمین جعفر شانظری، در سومین نشست «دوشنبه‌های قرآنی؛ درنگی کوتاه در کلام وحی» که با موضوع «تدبر در مفهوم قرآنی اولوالالباب» در کتاب‌فروشی جهاددانشگاهی واحد اصفهان برگزار شد، به تبیین جایگاه قانون و شریعت در منظومه معرفتی قرآن پرداخت.

وی با اشاره به اینکه توجه به کلیدواژه‌هایی همچون «اولوالالباب» مسیر درک آیات را هموار می‌کند، اظهار کرد: خداوند در سوره عصر، عمر انسان را سرمایه‌ای بزرگ اما در حال نابودی می‌داند که تنها با ایمان، عمل صالح و سفارش به حق و صبر، به سرمایه‌ای ماندگار تبدیل می‌شود. وی صبر را کلید دستیابی به مراتب عالی کمال دانست و افزود: عالم دنیا، عالم تدریج است و موفقیت‌ها گام‌به‌گام حاصل می‌شوند.

شانظری با اشاره به آیه ۲۹ سوره «ص»، قرآن را کتابی سراسر برکت معرفی کرد و گفت: همه انسان‌ها می‌توانند در آیات قرآن تدبر کنند، اما تنها صاحبان خرد ناب و پیراسته (اولوالالباب) هستند که از این کتاب الهی پند می‌گیرند.

این استاد فلسفه دانشگاه اصفهان با بیان اینکه در آیات سوره غافر و ابراهیم نیز قرآن به‌عنوان «هدی» و «ذکر» معرفی شده است، تصریح کرد: هدایت قرآن تنها به یک ساحت محدود نمی‌شود و سلامت جسم، آرامش روان و معرفت عقلانی را شامل می‌شود.

نگاه دوگانه به قانون؛ ریشه تعارضات اجتماعی

وی با طرح این پرسش که چرا با وجود قوانین متعدد، همچنان شاهد جنگ، نزاع و بی‌عدالتی هستیم، خاطرنشان کرد: ریشه اصلی این مسئله در نوع نگاه انسان به قانون است.

شانظری این دو رویکرد را از هم تفکیک کرد و افزود: نخست، نگاه بازدارنده که قانون را مانعی بر سر راه خواسته‌ها می‌داند و در نبود ناظر، آن را نادیده می‌گیرد؛ دوم، نگاه هدایتی که قانون را عامل تعالی، کمال و شکوفایی استعدادها می‌داند.

این استاد فلسفه دانشگاه اصفهان با بیان مثال رانندگی گفت: کسی که قانون را بازدارنده می‌بیند، تنها در حضور پلیس سرعت را رعایت می‌کند، اما کسی که به هدایت‌بخش بودن قانون ایمان دارد، می‌داند که رعایت سرعت مطمئن برای حفظ جان خود اوست و بدون نیاز به ناظر، آن را اجرا می‌کند.

وی تأکید کرد: دینداری عامیانه و سطحی، نگاه نخست را دنبال می‌کند، اما قرآن انسان را به دینداری عالمانه و عارفانه دعوت می‌کند.

عبادت بدون معرفت، عادت است

شا‌نظری با اشاره به سخن مرحوم علامه حسن‌زاده آملی که «عبادت بدون معرفت، عادت است»، گفت: اگر نماز فقط از ترس عذاب یا برای رفع تکلیف خوانده شود، به یک عادت روزمره تبدیل می‌شود؛ اما اگر انسان آن را عامل آرامش روان، سلامت روح و شکوفایی اندیشه بداند، رویکردی کاملاً متفاوت به شریعت پیدا می‌کند.

وی در ادامه با تأکید بر تفاوت میان اسلام و ایمان اظهار کرد: قرآن خطاب «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا» را برای احکام به کار می‌برد، زیرا اجرای قانون الهی نیازمند ایمانی است که فراتر از آگاهیِ صرف بوده و در رفتار انسان اثرگذار باشد. همان‌گونه که انسان به زیان آب آلوده یقین دارد و از آن نمی‌نوشد، اگر به زیان‌بار بودن گناه نیز ایمان داشته باشد، هرگز به آن نزدیک نمی‌شود.

رسالت نهادهای علمی، ادامه راه انبیاست

این استاد فلسفه دانشگاه اصفهان در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به بیت معروف ابن‌سینا «ای کاش بدانم که من کیستم…» خودشناسی را مقدمه رسیدن به حقیقت دانست و گفت: شریعت برای آن نازل شده است که حقیقت وجود انسان را به او بشناساند.

شانظری با انتقاد از فاصله‌گرفتن برخی نهادهای علمی از رسالت اصیل خود، خاطرنشان کرد: آموزش‌وپرورش، دانشگاه و حوزه باید ادامه‌دهنده راه پیامبران در تعالی‌بخشی به ساحت معرفتی انسان باشند، اما در بعضی موارد، این رسالت جای خود را به درآمدزایی و نگاه تجاری داده است. اگر این نهادها به جایگاه حقیقی خود بازگردند، می‌توانند نهال انسانیت را پرورش دهند و انسان را به مرتبه شایسته‌ای از معرفت برسانند.