مسئولیت اجتماعی مانع از مهاجرت نخبگان میشود
فاطمه عباس آباد – دکتر مهدی فرخی، استاد دانشگاه صنعتی شریف، با بیان اینکه داشتن مسئولیت اجتماعی برای یک استاد دانشگاه از اهمیت بالایی برخوردار است و میتواند مزایای زیادی برای جامعه به همراه داشته باشد، گفت: اساتید به عنوان الگوهای فکری و رفتاری برای دانشجویان خود عمل میکنند. توجهداشتن به مسئولیت اجتماعی میتواند نسل آینده را به فعالیتهای مؤثر اجتماعی ترغیب کند. اساتید با به اشتراکگذاری دانش خود و مشارکت در پروژههای اجتماعی، میتوانند به حل مسائل و چالشهای جامعه کمک کنند و تأثیر مثبتی بر توسعه اجتماعی بگذارند. فعالیتهای اجتماعی میتواند پیوندهای قویتری بین دانشگاه و جامعه برقرار کند و این ارتباط میتواند به تبادل دانش و منابع بین آنها منجر شود. با توجه به مسائل اجتماعی و فرهنگی، اساتید میتوانند دانشجویان را نسبت به چالشها و فرصتهای جامعه آگاه سازند و تفکر انتقادی را در آنها تقویت کنند.
مهدی فرخی، استاد دانشگاه شریف، در گفتگو با «دانشگاه انقلاب» به تجربه فعالیت خود با محوریت توجه به مسئولیت اجتماعی در دانشگاه، گفت: خاطره من درباره مسئولیت اجتماعی به سالهای ۱۳۹۳ تا ۱۳۹۸ برمیگردد. یادم میآید در آن سالها به دلیل محدودیتهای قانونی تحصیل کودکان افغانستانی در مدارس کشور میسر نبود و ما در قالب یک گروه چند نفری در مجموعه دانشگاه شریف تصمیم گرفتیم برای کودکان و نوجوانان بیسرپرست، تک سرپرست افغانستانی خدمات و کارهای انسان دوستانه مانند تدریس رایگان در جهت تقویت سطح تحصیلی دانش آموزان افغانستانی، برگزاری اردوهای تفریحی و سرگرمی، ایجاد سالن مطالعه برای یادگیری و مطالعه انجام دهیم. یادم میآید در آن زمان که دکتر قالیباف شهردار تهران بودند برخی از ساختمانهای شهرداری را که در آن بازده زمانی خالی بود را به ما معرفی میکردند و ما با هزینه شخصی یا هزینه دانشگاه کتابخانهای را با کتابهای جدید تجهیز میکردیم و برخی از گروه دانش آموزان افغانستانی را در آن اتاقها اسکان میدادیم تا از سالنهای مطالعه استفاده کنند. علاوه بر تدریس و آموزش سعی کردیم بازیهای فکری را برای ایجاد تفکر خلاقانه در بین این دانشآموزان محروم از تحصیل رواج دهیم. مجموعه این کار انسان دوستانه با تلاش و همکاری ۳۰ دانشجوی دانشگاه شریف در آن سالها اتفاق افتاد. دانشجویانی که فیزیک خوانده بود فیزیک درس میدادند، دانشجویانی که ریاضیات خوانده بود ریاضی درس میدادند و دانشجویی که رشته شیمی خوانده بود شیمی درس میداد و یادم میآید دو روز کاری پنجشنبه و جمعه دانشجویان دانشگاه شریف از این کارهای انسان دوستانه با محوریت مسئولیت اجتماعی انجام میدادند. تمامی این کارهای انسان دوستانه به صورت داوطلبانه و به دور از کسب منفعت مادی و مالی بود. شاید برخی برای انجام اینگونه کارها موقعیت خود را سبک سنگین میکنند که آیا انجام چنین کارهای انسان دوستانه برایشان منفعت مالی دارد یا خیر، در حال حاضر ک انجام اینگونه کارها بین قشر دانشجو و اساتید دانشگاه کمرنگ شده است و شاید دلیل اصلی اش نبود رفاه کامل قشر دانشگاهی به خصوص استاد باشد.در جامعهای که سطح رفاه پایین بیاید دیگر انگیزه و رمقی برای کارهای خیرخواهانه باقی نمیگذارد.
هنگامی که به عنوان دانشجوی سال آخر مقطع دکترای دانشگاه شریف مشغول تحصیل بودم همزمان عضو گروهی به نام گروه یاریگران نیز شدم که عمده فعالیتش در زمینه تدریس و آموزش به دانش آموزان مناطق محروم بود که دو سال پیش این گروه بنا به دلایلی منحل شد. در آن زمان (سال۱۳۹۷)طبق قوانینی که وجود داشت دانش آموزان افغانستانی امکان حضور در کلاسهای درس نداشتند و از تحصیل باز میماندند این گروه یاریگران علاوه بر دانش آموزان مناطق محروم کشور به دانش آموزان محروم از تحصیل افغانستانی نیز در زمینه آموزش کمک میکردند. به نظر من یک استاد دانشگاه حتماً باید به مسائل اجتماع و معضلاتی که در کشور وجود دارد توجه کند یک استاد دانشگاه که ۱۰۰ یا۲۰۰ دانشجو را در کلاس درس آموزش میدهد حتماً باید دانشجو را با مفاهیمی چون مسئولیت اجتماعی و عمل به آن آشنا سازد. به نظر من یک استاد باید روحیه انسان دوستانه داشته باشد تا دانشجو نیز از او الگوبرداری کند. هستند استادانی که فارغ از امتیازات حقوقی و مزایایی مادی برای کارهای انسان دوستانه داوطلب میشوند. استادی که فقط به منافع مادی خود توجه کند و مسئولیت اجتماعی را در راس کار خود قرار ندهد نه خود می تواند استاد خوبی باشد و نه میتواند دانشجوی خوبی را برای کشور تربیت کند. مهندسانی که از دانشگاه شریف فارغ التحصیل میشوند اگر روحیه انسان دوستانه و یا مسئولیت اجتماعی نداشته باشند به طور قطع مهندسانی دلسوز برای جامعه نخواهند بود. دانشجو باید از همان ابتدای ورود به دانشگاه با مسئولیت اجتماعی آشنا شود و در مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد تا دکترا همیشه این فکر در ذهنش پرورش بیابد که حس انسان دوستانه نسبت به مردم محروم جامعه بسیار لذت بخشتر از منافع مادی و شخصی است. نقش اساتید در پرورش مسئولیت اجتماعی در بین دانشجویان بسیار مهم و اساسی است.
یک دانشجو بسته به تعداد واحد درسی که برای هر ترم تعیین میکند ممکن است از ساعت ۸ صبح تا ۶ بعد از ظهر کلاس داشته باشند که پس از اتمام کلاسها به خانه برگردد و روز خود را سپری کنند بدون اینکه به کارهای عام المنفعه با محوریت مسئولیت اجتماعی برای جامعه بیندیشد و به نظر من این وظیفه اساتید دانشگاه است که در لابلای آموزش و پژوهشی که به دانشجو میدهند مسئله مسئولیت اجتماعی را نیز مطرح نمایند و در ذهن دانشجو جا بیندازند. به عنوان مثال دانشمندی که هواپیما را خلق کرد مطمئناً تنها به فکر این نبوده که یک مشکل شخصی از خود را حل کنند بلکه به فکر میلیاردها انسان بوده تا از این وسیله استفاده کنند. دانشجویان اگر با کارهای انسان دوستانه و داوطلبانه بتوانند تحصیلات خود را به پایان برسانند نه جامعه پیشرفت میکند و نه نیاز مردم تامین میشود. دانشگاهها معمولاً در حمایت از اساتید دچار ضعفهایی هستند یک استاد دانشگاه بیشتر درگیر تامین رفاه خود و خانواده اش است تا انجام کارهای داوطلبانه بشردوستانه دوستانه،اوضاع طوری شده است که یک دانشجو و یا یک استاد بیشتر دغدغه آینده کاری و شغلی خود و خانواده اش را دارد تا اینکه دغدغه کارهای داوطلبانه فکر کند.
درباره بعد نوآوری با محوریت مسئولیت اجتماعی برای اثرگذاری پژوهش چه میگویید دانشگاه مکانی برای پرورش دانشجویان و اساتید است اگر اون حس خلاقیت با محوریت مسئولیت اجتماعی شکل نگیرد اگر در کلاس درس آزادی عمل و حس خلاقانه آموزش داده شود حمایت یک استاد از یک دانشجو برای ایجاد حس تکلیف بسیار مهم است.
بحث فرار مغزها و مهاجرت نخبگان ما و مسئولیت اجتماعی
مسئولیت اجتماعی در مهاجرت اساتید و دانشجویان مانع میشود شاید ۹۰ درصد دانشجویان فارغ التحصیل دانشگاه شریف از کشور مهاجرت کنند اگر بشود درسی را به عنوان انجام کار یک انسان دوستانه جزو واحد درسی دانشجویان باشد شاید جلوی فرار مغزها را بگیرد. مسئله مسئولیت اجتماعی یک موضوع پیچیده است و دلایل مختلفی میتواند وجود داشته باشد. ممکن است برخی اساتید به دلیل فشارهای کاری، تمرکز بر تحقیق و آموزش، یا حتی مسائل شخصی، زمان و انرژی کافی برای پرداختن به مسئولیتهای اجتماعی نداشته باشند. همچنین، نگرش و ارزشهای فردی هر استاد میتواند در این موضوع مؤثر باشد.
وی در پاسخ به این سوال که چگونه میتوان مسئولیت اجتماعی را در بین اساتید دانشگاه نهادینه کرد، افزود:
نهادینه کردن مسئولیت اجتماعی در بین اساتید دانشگاه میتواند از راههای مختلفی انجام شود از جمله موارد ذیل:
1. آموزش و آگاهی: برگزاری کارگاهها و سمینارها درباره اهمیت مسئولیت اجتماعی میتواند به آگاهی اساتید کمک کند. این آموزشها میتواند شامل ارائه تجارب موفق از دیگر دانشگاهها باشد.
2. ایجاد فرصتها برای مشارکت: برنامههای مشترکی بین دانشگاه و جامعه، نظیر پروژههای تحقیقاتی یا خدمات داوطلبانه، میتواند به اساتید اجازه دهد که به صورت عملی در فعالیتهای اجتماعی شرکت کنند.
3. تشویق و اعتبارسنجی: دادن اعتبار یا جوایز به اساتیدی که در فعالیتهای اجتماعی فعال هستند، میتواند انگیزه بیشتری ایجاد کند. این شامل توجه به فعالیتهای اجتماعی آنها در ارزیابیها و ترفیعها نیز میشود.
4. توسعه همکاریهای بین رشتهای: تشویق اساتید به همکاری با یکدیگر در پروژههای اجتماعی میتواند ارتباطات جدید و ایدههای خلاقانهای ایجاد کند.
5. ایجاد فضاهای باز بحث: فراهم کردن محیطهایی برای گفتوگو و تبادل نظر درباره چالشهای اجتماعی میتواند به تحریک فکر و ایدهپردازی کمک کند.
دلایل متعددی وجود دارد که ممکن است یک استاد دانشگاه دغدغه مسئولیت اجتماعی نداشته باشد. برخی از این دلایل شامل:
1. تمرکز بر تحقیق و تدریس: ممکن است برخی اساتید به دلیل فشارهای کاری و تمرکز بر به روزرسانی در زمینههای علمی خود، نتوانند به مسئولیتهای اجتماعی توجه کنند.
2. عدم آگاهی: برخی اساتید ممکن است از اهمیت مسئولیت اجتماعی آگاه نباشند یا حس نکنند که نقش مهمی در این زمینه دارند.
3. محیط دانشگاه: فرهنگ و ساختار دانشگاهها در برخی موارد ممکن است فرصتی برای فعالیتهای اجتماعی فراهم نکند و این امر میتواند بر نگرش اساتید تأثیر بگذارد.
4. تصورات شخصی: برخی افراد ممکن است احساس کنند که وظایف اصلی آنها محدود به تدریس و تحقیق است و از فعالیتهای اجتماعی دوری کنند.
5. مشغلههای شخصی: زندگی شخصی و مشغلههای روزمره نیز ممکن است از زمان و انرژی آنها برای فعالیتهای اجتماعی بکاهد.شاید اگر از اساتید بپرسید که چه عواملی ٱنها را به فعالیتهای اجتماعی ترغیب نمیکند در جواب بگویند ترس از آینده شغلی و خانواده، برخی از اساتید اذعان میکنند اگر خیالشان بابت مسائل مادی و آینده خانواده و معیشت راحت باشد آن وقت میتوانند با محوریت مسئولیت اجتماعی کارهای داوطلبانه و بشر دوستانه انجام دهند.
وی ادامه داد: این موارد میتواند به تفکر عمیقتری درباره نگرشها و ارزشهای اساتید کمک کند. آیا شما نظرات یا تجربیات خاصی در این زمینه دارید؟
درباره تاثیرات مثبت مسئولیت اجتماعی در عدم مهاجرت نخبگان به خارج از کشور معتقدم مسئولیت اجتماعی میتواند به ایجاد ارتباط قویتری بین نخبگان و جامعه کمک کند و در برخی موارد مانع از مهاجرت آنها شود. وقتی نخبگان احساس کنند که میتوانند تأثیر مثبتی بر جامعه خود بگذارند و نقشی فعال در حل چالشهای اجتماعی داشته باشند، ممکن است تمایل کمتری به ترک کشور داشته باشند. عوامل زیر میتوانند در این زمینه مهم باشند:
1. احساس تعلق: نخبگان با فعالیتهای اجتماعی ممکن است بیشتر به جامعه خود متصل شوند و حس تعلق به وطن را تقویت کنند.
2. فرصتهای حرفهای: اگر نهادهای آموزشی و پژوهشی شرایطی فراهم کنند که نخبگان بتوانند در کشور خود به تحقیقات و پروژههای اجتماعی مرتبط بپردازند، ممکن است انگیزه بیشتری برای ماندن در کشور داشته باشند.
3. تأثیر مثبت: احساس تأثیر مثبت بر جامعه میتواند به نخبگان احساس رضایت بیشتری دهد و انگیزه آنها برای ماندن در کشور را افزایش دهد.
4. حمایت و تشویق: اگر جامعه و سیستمهای دولتی از فعالیتهای مسئولیت اجتماعی نخبگان حمایت کنند، این میتواند به ماندگاری آنها در کشور کمک کند.
