دکتر محسن ملاباشی در گفتوگو با دانشگاه انقلاب؛
دکتر محسن ملاباشی، عضو هیئت علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، با انتقاد از پراکندگی سیاستهای خانواده و جمعیت، معتقد است مسئله اصلی در این حوزه صرفاً کمبود قانون یا منابع مالی نیست، بلکه ضعف در اجرای قوانین، نبود سازوکارهای حمایتی مؤثر و ناهماهنگی میان سیاستگذاریهاست. او تأکید میکند که پرداخت وام و مشوقهای مالی، بدون تأمین امنیت شغلی والدین، ایجاد زیرساختهای مراقبتی و بازسازی جایگاه اجتماعی خانواده، نمیتواند بهتنهایی پاسخگوی چالشهای فرزندآوری باشد.
ملاباشی در گفتوگو با خبرنگار دانشگاه انقلاب، ریشههای مشکلات خانواده در ایران را از منظر حکمرانی، سلامت روان، فرزندپروری، شرایط اقتصادی، سیاستهای جمعیتی و نقش نظام آموزشی بررسی کرده است. محور اصلی دیدگاه او این است که حمایت از خانواده باید از سطح شعار و تصمیمهای مقطعی فراتر برود و به مجموعهای هماهنگ از قوانین اجرایی، خدمات حمایتی، آموزش و سیاستهای اجتماعی تبدیل شود.
مسئله خانواده؛ کمبود قانون یا ضعف در اجرا؟
ملاباشی مسئله اصلی در حوزه خانواده را نه کمبود قوانین، بلکه ضعف در حکمرانی و ناتوانی در تبدیل سیاستهای مصوب به دستورالعملها و سازوکارهای اجرایی میداند. به گفته او، وجود قانون بهتنهایی تضمینکننده بهبود شرایط اجتماعی نیست؛ آنچه اهمیت دارد، توانایی نهادهای مسئول در اجرای قانون، نظارت بر عملکرد و سنجش نتایج بر اساس شاخصهای روشن است.
او با انتقاد از شیوههای سنتی تخصیص بودجه، معتقد است منابع باید بر اساس عملکرد و میزان تحقق اهداف اجتماعی توزیع شوند، نه صرفاً از مسیر فرایندهای اداری و چانهزنی. از نگاه او، تا زمانی که میان اهداف اعلامشده و ابزارهای اجرایی فاصله وجود داشته باشد، سیاستهای حمایتی نمیتوانند به نتایج مورد انتظار برسند.
این کارشناس علوم اجتماعی همچنین بر ضرورت هماهنگی میان نهادهای مسئول تأکید میکند. در ارزیابی او، خانواده با مجموعهای از مسائل مرتبط به هم روبهروست و نمیتوان مشکلات آن را تنها با یک قانون، یک برنامه مالی یا یک اقدام فرهنگی حل کرد.
فرزندپروری؛ ضرورت پیوند روانشناسی و جامعهشناسی
ملاباشی یکی دیگر از چالشهای حوزه خانواده را پراکندگی منابع و رویکردهای مربوط به فرزندپروری میداند. به گفته او، اضطراب، افسردگی، فرسودگی والدین، تعارض نقشها و شکاف بیننسلی از جمله مسائلی هستند که سلامت روان خانواده را تحت تأثیر قرار میدهند؛ اما مواجهه مؤثر با این مشکلات، به چارچوبی منسجم و متناسب با شرایط اجتماعی نیاز دارد.
او معتقد است تمرکز صرف بر نظریههای روانشناختی، بدون توجه کافی به ساختار خانواده، روابط اجتماعی و شرایط اقتصادی، نمیتواند تمام ابعاد فرزندپروری را توضیح دهد. از نظر او، لازم است نگاه جامعهشناختی در کنار روانشناسی تقویت شود تا مسائل تربیتی در بستر واقعی زندگی خانوادهها بررسی شوند.
این دیدگاه، به باور ملاباشی، درباره تحولات اجتماعی جدید نیز صدق میکند. او واکنشهای مقطعی و مبتنی بر ترس به تأثیر شبکههای اجتماعی و اینفلوئنسرها بر جوانان را کافی نمیداند و معتقد است موضوعاتی مانند هویت نسل جدید باید با توجه به شرایط خانواده، نظام آموزشی و تحولات فرهنگی تحلیل شوند.
فرزندآوری؛ از مشوق مالی تا احساس حمایت اجتماعی
یکی از محورهای اصلی این گفتوگو، محدودیت سیاستهایی است که افزایش فرزندآوری را عمدتاً از طریق وامها و کمکهای مالی دنبال میکنند. ملاباشی معتقد است این مشوقها در مقایسه با هزینههای واقعی زندگی و نیازهای بلندمدت خانواده، بهتنهایی کافی نیستند.
او مسئله را فراتر از میزان پول دریافتی میداند و بر اهمیت «احساس حمایت» تأکید میکند؛ یعنی خانواده باید در عمل اطمینان داشته باشد که در دوران بارداری، تولد فرزند و سالهای مراقبت و تربیت، از حمایت اجتماعی و نهادی برخوردار خواهد بود.
به گفته او، اگر خانواده همچنان با ناامنی اقتصادی، نگرانی درباره آینده شغلی و کمبود خدمات مراقبتی روبهرو باشد، پرداخت کمکهای مالی محدود نمیتواند بهتنهایی تصمیم به فرزندآوری را تغییر دهد. از این منظر، سیاست جمعیتی مؤثر باید علاوه بر حمایت مالی، شرایط واقعی زندگی خانواده را نیز در نظر بگیرد.
ملاباشی همچنین به تغییر نگرشهای اجتماعی درباره ازدواج و فرزندآوری اشاره میکند. او معتقد است در بخشی از جامعه، این انتخابها با ارزشگذاری منفی مواجه شدهاند و همین مسئله میتواند در کنار عوامل اقتصادی و شغلی، بر تصمیمهای خانوار اثر بگذارد. به باور او، سیاستهای جمعیتی باید به جای تکیه صرف بر پرداختهای مالی، به تقویت جایگاه اجتماعی خانواده و ایجاد شرایطی بپردازند که فرزندآوری با ناامنی و نگرانی دائمی همراه نباشد.
اشتغال والدین و تعارض میان کار و فرزندپروری
ملاباشی از نبود حمایتهای عملی در محیطهای کاری بهعنوان یکی از موانع مهم فرزندآوری یاد میکند. به گفته او، بسیاری از والدین، بهویژه زنان شاغل، ممکن است نگران باشند که بارداری یا تولد فرزند به موقعیت حرفهای و آینده شغلی آنها آسیب بزند.
او معتقد است برای کاهش این نگرانیها، سیاستهای حمایتی باید از سطح توصیه و اعلام موضع فراتر بروند و به سازوکارهایی مانند مهدکودکهای سازمانی، حمایت از والدین در محل کار و تضمین امنیت شغلی تبدیل شوند. همچنین، تقسیم مسئولیت مراقبت از فرزند میان پدر و مادر و برخورداری از حمایتهای مناسب در دوره پس از تولد، از جمله موضوعاتی است که به ارزیابی او باید در سیاستگذاری مورد توجه قرار گیرد.
از نگاه ملاباشی، هدف باید آن باشد که فرزندآوری بهجای آنکه برای والدین به معنای افزایش ریسک شغلی و اقتصادی باشد، به فرایندی همراه با حمایتهای روشن و قابل اتکا تبدیل شود. او تأکید میکند که بدون اصلاح ساختارهای حمایتی، درخواست از خانوادهها برای افزایش فرزندآوری با موانع عملی جدی روبهرو خواهد بود.
تورم و فشار معیشتی؛ تأثیر اقتصاد بر کیفیت روابط خانوادگی
ملاباشی رابطه اقتصاد و خانواده را رابطهای دوسویه و عمیق میداند. به گفته او، تورم و افزایش فشارهای معیشتی میتواند والدین را به کار در ساعات طولانیتر یا پذیرش چند شغل سوق دهد؛ وضعیتی که از زمان در دسترس برای ارتباط با فرزندان و مشارکت در فرایند تربیت میکاهد.
او معتقد است پیامدهای فشار اقتصادی به هزینههای مستقیم زندگی محدود نمیشود، بلکه میتواند بر سلامت روان والدین، کیفیت روابط خانوادگی و شرایط رشد کودکان نیز اثر بگذارد. در چنین شرایطی، فرسودگی والدین و کاهش زمان باکیفیت در کنار فرزندان به مسئلهای اجتماعی تبدیل میشود که حل آن صرفاً با توصیههای فردی یا کمکهای مالی مقطعی ممکن نیست.
از این منظر، سیاستهای خانواده و جمعیت باید با سیاستهای اقتصادی و اشتغال هماهنگ باشند. ملاباشی تأکید میکند که نمیتوان از خانواده انتظار داشت مسئولیتهای تربیتی و مراقبتی بیشتری بر عهده بگیرد، اما همزمان شرایطی را حفظ کرد که والدین برای تأمین نیازهای اولیه ناچار به صرف بخش عمده وقت و انرژی خود در محیط کار باشند.
ناهماهنگی سیاستهای جمعیتی و ضرورت نگاه بلندمدت
ملاباشی یکی از موانع اجرای مؤثر سیاستهای جمعیتی را نبود هماهنگی میان اهداف و ابزارهای سیاستگذاری میداند. به گفته او، زمانی که از خانوادهها خواسته میشود فرزند بیشتری داشته باشند، اما در محیط کار، خدمات مراقبتی و حمایتهای اقتصادی تغییر متناسبی رخ نمیدهد، میان هدف اعلامشده و شرایط عملی تحقق آن شکاف ایجاد میشود.
او همچنین بر ضرورت نگاه بلندمدت به مسائل جمعیتی تأکید میکند. از دیدگاه ملاباشی، سیاستهای مرتبط با جمعیت، اقتصاد، امنیت، آموزش و تربیت به یکدیگر وابستهاند و باید در چارچوبی هماهنگ طراحی شوند. تصمیمهای کوتاهمدت و اقدامات مقطعی، به باور او، برای موضوعی که آثار آن در چند دهه آینده آشکار میشود، کافی نیستند.
ملاباشی در تحلیل خود، تشتت در دیدگاههای مشورتی و نبود اراده کافی برای اجرای سیاستها را نیز از عوامل ناکارآمدی میداند. او معتقد است سیاستهای کلان زمانی میتوانند به نتایج ملموس برسند که از مرحله بیان اهداف عبور کنند و به قوانین روشن، دستورالعملهای اجرایی، مسئولیتهای مشخص و نظارت قابل سنجش تبدیل شوند.
ارزشسازی و روایتسازی؛ فراتر از تبلیغات مقطعی
از نگاه ملاباشی، افزایش فرزندآوری تنها به سیاستهای اقتصادی و اداری وابسته نیست و به نحوه بازنمایی خانواده و فرزندپروری در جامعه نیز ارتباط دارد. او به جای تأکید صرف بر مفهوم «فرهنگسازی»، بر «ارزشسازی و هنجارسازی» تأکید میکند؛ یعنی ایجاد شرایطی که خانواده و فرزندآوری در تجربه روزمره مردم و در روایتهای اجتماعی، معنایی مثبت و قابل لمس پیدا کنند.
او معتقد است این فرایند نباید به پیامهای تبلیغاتی محدود شود، بلکه رسانه، سینما، نظام آموزشی و علوم اجتماعی نیز باید در آن نقش داشته باشند. به باور او، روایتهای فرهنگی زمانی میتوانند اثرگذار باشند که به زندگی واقعی مردم نزدیک باشند و بتوانند الگوهایی باورپذیر از روابط خانوادگی، مسئولیتپذیری و تربیت فرزند ارائه دهند.
ملاباشی همچنین هشدار میدهد که واکنش صرف به رفتارهای نسل جوان، بدون شناخت زمینههای شکلگیری آنها، ممکن است به سیاستهایی سطحی و کماثر منجر شود. از نظر او، تحلیل تحولات هویتی و فرهنگی باید با شناخت شرایط خانواده، آموزش و محیط اجتماعی همراه باشد.
نظام آموزشی؛ از کنترل رفتار به آموزش و تربیت
ملاباشی نظام آموزشی را یکی از عرصههای مهم برای شکلگیری نگرشها و ارزشهای نسل جدید میداند. او معتقد است اگر مدرسه و دانشگاه نتوانند در زمان مناسب زمینه آموزش، گفتوگو و شکلگیری نگرشهای پایدار را فراهم کنند، سیاستگذاران ممکن است پس از بروز مسائل اجتماعی، به جای آموزش و پیشگیری، بیشتر به کنترل رفتار روی بیاورند.
او این وضعیت را نوعی از دستدادن فرصت تربیتی توصیف میکند و بر ضرورت ارتقای کیفیت آموزش و پیوند آن با مسائل واقعی زندگی اجتماعی تأکید دارد. از دیدگاه او، تربیت اجتماعی نباید به دورهای محدود یا مجموعهای از توصیههای رسمی تقلیل یابد، بلکه باید در برنامههای آموزشی، محصولات فرهنگی و تجربه روزمره دانشآموزان و دانشجویان حضور داشته باشد.
به باور ملاباشی، چنین رویکردی میتواند به جای تکیه بر فشار و کنترل پس از شکلگیری مسئله، زمینه پیشگیری و فهم عمیقتر تحولات اجتماعی را فراهم کند.
اصلاح ابزارهای سیاستگذاری؛ راه خروج از چرخه ناکارآمدی
ملاباشی برای توضیح فاصله میان هدف و نتیجه در سیاستگذاری، به تمثیلی برگرفته از ادبیات فارسی اشاره میکند: دلاکی که به جای تیزکردن تیغ کند خود، با فشار بیشتر کار میکند و به مردم آسیب میزند. او این تصویر را به سیاستهایی تشبیه میکند که به جای اصلاح ابزارها و روشهای ناکارآمد، بر کنترل و فشار تکیه میکنند.
از نگاه او، راهحل مسائل خانواده و جمعیت، افزایش صرف اقدامات دستوری یا پرداختهای محدود نیست؛ بلکه باید ابزارهای سیاستگذاری اصلاح شوند. این اصلاح، به گفته او، مستلزم اجرای مؤثر قوانین، نظارت مبتنی بر شاخص، حمایت ساختاری از والدین، هماهنگی سیاستهای اقتصادی و اجتماعی و سرمایهگذاری در آموزش و روایتسازی فرهنگی است.
جمعبندی دیدگاه ملاباشی این است که خانواده زمانی از حمایت واقعی برخوردار میشود که سیاستهای اعلامشده در زندگی روزمره مردم قابل مشاهده باشند. در این چارچوب، افزایش فرزندآوری نیز نه با یک مشوق منفرد، بلکه با مجموعهای از شرایط اقتصادی، شغلی، اجتماعی و فرهنگی ارتباط دارد؛ شرایطی که باید بهصورت هماهنگ و در افقی بلندمدت دنبال شوند.
خبرنگار: فاطمه عباس آباد
انتهای پیام /