براساس نصوص قطعی و تأکیدات مکرر پیامبر اکرم(ص) در واپسین روزهای حیات مبارکشان، ایشان عمیقاً نگران آینده امت و حفظ مسیر اصیل اسلام بودند؛ نگرانی که ریشه در آگاهی از آسیب‌پذیری جامعه اسلامی در برابر دنیاطلبی و انحراف از ولایت داشت.

از این رو، با بیان ولایت امیرالمؤمنین علی(ع) در غدیر خم و سفارش به تمسک به ثقلین (کتاب خدا و عترت)، تلاش کردند تا چراغ هدایت را برای همیشه روشن نگاه دارند. اما وقایع پس از رحلت، مسیر ترسیم‌شده را دچار چالش‌هایی ساخت که اوج آن در فاجعه کربلا تجلی یافت؛ جایی که امام حسین(ع) با خون خویش، اسلام را از تحریف نجات داد و به راستی که «اسلام نبوی‌الحدوث و حسینی‌البقا» شد. اینک با گذشت قرن‌ها و در شرایط پیچیده امروز جهان اسلام، بازخوانی این آموزه‌ها و پرسش از وظیفه ما در قبال «اخلاق نبوی» و پرهیز از دام‌های دنیاگرایی، ضرورتی انکارناپذیر است.

در این نشست به گفت‌وگو با حجت‌الاسلام والمسلمین قاسم ترخان، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی به مناسبت وفات پیامبر اکرم(ص) پرداخت که مشروح این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانیم:

عبارت معروف «اَللّهُمَّ الرَّفیقَ الْاَعلی» در آخرین لحظات حیات پیامبر(ص) چه معنایی داشت و نشان‌دهنده چه روحیه‌ای در ایشان بود؟ 

لازم است ابتدا به این نکته اشاره کنم که این عبارت در منابع اهل سنت ذکر شده است. بر اساس روایتی که همسر ایشان، عایشه نقل می‌کند، پیامبر اکرم(ص) در آن لحظات دچار حالتی از اغما شدند و سپس به هوش آمدند؛ در آن حال، چشمان مبارکشان را به سقف خانه دوختند و فرمودند:

«اللهم رفیق الأعلی» یعنی: «بار خدایا، همنشینی با والاترین [دوست] را نصیبم گردان.» این دعایی است که پیامبر اکرم(ص) در آن لحظات حساس بر زبان جاری فرمودند.

اما در مورد وجود چنین روایتی در منابع شیعی، با جستجویی که انجام دادم، این نقل خاص را نیافتم. هرچند در روایات دیگر شیعی به شکل دیگری مطرح شده است، ولی به طور مستقیم درباره پیامبر اکرم(ص) در آن واقعه خاص نبوده است.

به عنوان مثال، در روایتی از امام صادق(ع) آمده است که حضرت به پیروان خود توصیه می‌فرمایند: «کسی که ورع، صداقت در گفتار، امانت‌داری و پاک‌دامنی را رعایت کند، به رفیق اعلی خواهد پیوست.» که منظور از «رفیق اعلی» در اینجا، همنشینی با والاترین دوستان خداوند در قیامت است.

برای روشن‌تر شدن این مفهوم، شایسته است به آیه ۶۹ سوره مبارکه نساء اشاره کنم که می‌فرماید: «وَمَنْ یُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَٰئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَالصِّدِّیقِینَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِینَ ۚ وَحَسُنَ أُولَٰئِکَ رَفِیقًا» یعنی کسانی که از خدا و رسولش اطاعت می‌کنند، در زمره کسانی خواهند بود که خداوند به آنان نعمت داده است: از پیامبران، صدیقان، شهیدان و شایستگان و چه نیکو هم‌نشینانی هستند اینان.

بنابراین، مراد از رفیق اعلی در این آیه و روایات، همین گروه‌های والا هستند که اهل اطاعت از خدا و رسول، در قیامت با آنان محشور می‌شوند.

همچنین در دو روایت دیگر از منابع شیعی، این تعبیر درباره مقام والای حضرت امیرالمؤمنین علی(ع) نیز به کار رفته است و به جایگاه رفیع ایشان در زمره رفیق اعلی اشاره شده است.

بنابراین، می‌توان گفت که روایت مورد اشاره یعنی «اللهم رفیق الأعلی» در لحظات پایانی عمر پیامبر(ص)، در منابع شیعی به همین صورت نقل نشده است و این نقل، مختص منابع اهل سنت است. اما از نظر محتوایی، این عبارت می‌تواند معنای درستی داشته باشد؛ چه اینکه مقصود، درخواست همنشینی با خود خداوند باشد که والاترین رفیق است، و چه منظور، همان رفقایی باشد که در آیه شریفه به آنان اشاره شد. در واقع، پیامبر اکرم (ص) در آن لحظات، آرزوی پیوستن به برترین همنشینان را داشتند و از خداوند مسئلت کردند که ایشان را در جمع آن رفیقان والا قرار دهد.