سوگواره «طنین آزادگی» در بخش‌های مختلفی برگزار می‌شود که یکی از این بخش‌ها سخنرانی‌های کوتاه سجاد مهدی‌زاده، عضو هیئت‌علمی دانشگاه امام صادق (ع) با موضوع «درس‌های اخلاقی از زندگی حُر بن یزید ریاحی» است. در ادامه قسمت پنجم این گفتار‌ها را با هم می‌بینیم و می‌خوانیم.

در جلسات گذشته، گفت‌وگوی ما به شخصیت جناب حر بن یزید ریاحی رسید، شخصیتی که تصمیم گرفت تغییری اساسی در زندگی خود ایجاد کند، به ندای وجدان خویش پاسخ دهد و آن ندا‌های مثبت درونی را زنده نگه دارد. این تصمیم بسیار ارزشمند و شایسته احترام است. همه ما از این وجدان الهی برخورداریم و امیدواریم که این وجدان در وجود همه ما روزبه‌روز زنده‌تر و پویاتر شود.

اما رکن دوم در توبه و ایجاد تغییر در تصمیمات مهم زندگی، داشتن قلبی پاک، صفحه‌ای صاف و روحی آماده برای بازگشت است. آنچه در وجود انسان اصالت دارد، ایمان، عقیده، اندیشه و قلب اوست. رفتارها، کردار‌ها و گفتار‌های ما همگی در حقیقت کارکردی دارند که می‌توانند این قلب را تعالی بخشند یا آن را آلوده و کدر سازند. گاهی اوقات تکرار برخی رفتار‌های نادرست موجب می‌شود همان ایمان، همان قلب پاک و همان صفای باطن به تدریج دچار تیرگی و کدورت شود.

متأسفانه بسیاری از ما با ضعف‌ها و کاستی‌هایی روبه‌رو هستیم. هر یک از ما ممکن است به نوعی گرفتار خشم، طمع، بدخلقی یا دیگر ناهنجاری‌های اخلاقی باشیم. این فهرست بسیار گسترده است و همه ما کم و بیش با مسائل و مشکلاتی از این دست مواجه هستیم. طبیعی است که فاصله گرفتن از این خطا‌ها و ترک آنها کار آسانی نیست.

اما اتفاق مهمی که در این میان رخ می‌دهد آن است که گاهی انسان به دلیل گرفتار بودن در برخی خطا‌ها ناخودآگاه به این نتیجه می‌رسد که دیگر انجام دادن کار‌های خوب نیز فایده‌ای ندارد و به تدریج همان رفتار‌های مثبت را نیز کنار می‌گذارد.

در قرآن کریم آیه‌ای بسیار کلیدی وجود دارد که می‌فرماید: «إِنَّ الْحَسَنَاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئَاتِ»؛ یعنی نیکی‌ها، بدی‌ها را از میان می‌برند. درست است که ما خطا‌هایی داریم و گاهی بر برخی رفتار‌های نادرست خود چه در ارتباط با خود چه با خانواده و چه با اطرافیان غلبه نمی‌کنیم، اما قرآن کریم و سیره اهل بیت (ع) به ما نشان می‌دهد که اگر بتوانیم بخشی از صفات نیک خود را حفظ کنیم، همان صفاتی که علیرغم همه کاستی‌ها در وجود ما باقی مانده‌اند، می‌توانند زمینه نجات و رستگاری ما را فراهم کنند. این رمز پیروزی انسان است.

در تاریخ بسیاری از کسانی که موفق به توبه شدند و از مسیر نادرست بازگشتند، در یک بزنگاه حساس تصمیمی بزرگ گرفتند و مسیر زندگی خود را تغییر دادند. البته بی‌تردید رحمت الهی، لطف خداوند و عنایت حضرت حق در این تحول نقش اساسی داشته است، اما این افراد معمولا یک نقطه قوت اخلاقی نیز در وجود خود حفظ کرده بودند. یکی اهل ادب بود، دیگری قلبی مهربان داشت، فردی اهل خیر و نیکوکاری بود و دیگری روحیه مناجات و ارتباط با خدا را در خود حفظ کرده بود. این سرمایه‌های اخلاقی زمینه بازگشت آنان را فراهم ساخت.

بسیار شایسته است که ما نیز خوبی‌های خود را بشناسیم. در آموزه‌های دینی سفارش شده است که انسان به محاسبه نفس بپردازد، خوبی‌ها و بدی‌های خود، نقاط قوت و ضعف خویش را بشناسد. اما در کنار شناخت خطا‌ها می‌خواهم بر این نکته تأکید کنم که همان‌گونه که انسان باید مسئولیت‌پذیر باشد و خطا‌های خود را بپذیرد، لازم است نقاط قوت اخلاقی خود را نیز شناسایی و حفظ کند.

اگر انسان با سخاوتی هستید، اگر اهل معرفت و مهربانی هستید، اگر سرمایه‌های معنوی ارزشمندی در وجود خود دارید، هرچند اندک، حفظ همین سرمایه‌ها می‌تواند در مسیر نجات شما بسیار مؤثر باشد.

متأسفانه گاهی انسان‌ها به مرحله‌ای می‌رسند که با خود می‌گویند: «دیگر از ما گذشته است». در نتیجه نماز را کنار می‌گذارند، روزه را ترک می‌کنند و دیگر اعمال نیک را نیز رها می‌کنند، زیرا دچار احساس یأس و ناامیدی می‌شوند.

در ادبیات دینی، ناامیدی از رحمت خداوند از بزرگترین گناهان شمرده شده است. ممکن است انسان هر خطایی مرتکب شود، اما هیچ‌یک از آنها به اندازه ناامیدی از رحمت الهی خطرناک نیست. به تعبیر قرآن کریم ناامیدی از خداوند در حقیقت نوعی سوءظن به پروردگار است.

جناب حر با وجود همه اتفاقات تلخی که برای امام حسین (ع) و در حقیقت برای خود رقم زده بود، هرگز ناامید نشد. شاید بسیاری اگر در جایگاه او بودند، با خود می‌گفتند: «دیگر راه بازگشتی وجود ندارد و توبه ما پذیرفته نخواهد شد»، اما حر فرصت خود را آزمود، این ریسک را پذیرفت و، چون امام حسین (ع) را به خوبی می‌شناخت، در آخرین لحظه تصمیم گرفت بازگردد.

همان‌گونه که در مسابقات فوتبال مشاهده می‌کنید، گاهی برخی بازیکنان هنگامی که احساس می‌کنند بازی را باخته‌اند، دیگر تلاشی نمی‌کنند، اما برنده واقعی کسی است که تا آخرین لحظه دست از تلاش برنمی‌دارد و هرگز ناامید نمی‌شود.

ما نیز در مسیر زندگی مادی، در مسیر معنوی، در مسیر رشد روحی و در راه اصلاح خود و جامعه نباید اجازه دهیم ناامیدی در وجودمان راه پیدا کند. باید هم خود را یاری کنیم و هم دیگران را، خوبی‌هایی را که در وجود خود داریم قدر بدانیم و آنها را حفظ کنیم. هرگز تصور نکنیم که اگر انسانی دچار خطا شد، تا پایان عمر محکوم به همان مسیر است. همین خوبی‌های هرچند اندک، می‌توانند زمینه نجات انسان را فراهم کنند.

یکی از همین ویژگی‌های ارزشمند که موجب نجات جناب حر شد، ادب او بود، ویژگی که به «ادب حر» شهرت یافته است. ان‌شاءالله در بخش بعد، درباره ادب جناب حر بیشتر گفت‌و‌گو خواهیم کرد.