فراتر از گاندی و چهگوارا؛ وقتی تشییع امام خمینی، تاریخ معاصر جهان را تکان داد
۲۶. اگر بخواهیم جایگاه تشییع امام خمینی (ره) را در سطح جهانی بررسی کنیم، با چه واقعیت تاریخی روبرو هستیم؟ تشییع امام خمینی (ره) بدون شک یکی از بزرگترین و پرجمعیتترین مراسمهای تشییع در تاریخ معاصر جهان است. این ادعا صرفاً مبتنی بر منابع داخلی نیست؛ بلکه گزارشهای بینالمللی نیز این واقعیت را تأیید میکنند. از نظر حجم جمعیت، این مراسم حتی از مراسمهای مشهوری چون تشییع گاندی، چهگوارا، استالین و لنین نیز فراتر رفته است؛ هرچند باید توجه داشت که برخی از آن مراسمها ماهیتی کاملاً حکومتی یا حزبی داشتند، اما تشییع امام، یک پدیده فراتر از ساختارهای رسمی بود
.۲۷.حجم جمعیت در آن روز به شکلی بود که کنترل مراسم را به چالش کشید؟ بله، حجم جمعیت به قدری عظیم و غیرقابل کنترل بود که فراتر از توان برگزارکنندگان میرفت. صحنههایی که در ویدئوهای آرشیوی دیده میشود، گواه این مدعاست؛ از جمله زمانی که حتی هلیکوپتر حامل پیکر، به دلیل هجوم جمعیت برای برکت گرفتن، قادر به بلند شدن نبود. شدت حضور مردم به حدی بود که بخشی از کفن به قصد تبرک جدا شد و مسئولان با دشواری بسیار زیاد ناچار شدند پیکر را دوباره برای تدفین آماده کنند. حتی روایتها حاکی از آن است که در لحظه حساس قرار دادن پیکر در خاک، به دلیل اتمام باتری دوربینها، آن لحظه تاریخی بهطور کامل ثبت نشد.
۲۸.در بررسی آرشیوهای تصویری تاریخ، آیا اهمیت این رویداد و شخصیت امام به درستی منعکس شده است؟این یک نکته بسیار تأملبرانگیز است. در برخی آثار مستند و کتابهای تصویری، مانند کتاب «۳۰ سال» (انتشارات اوج)، با یک ناهماهنگی عجیب روبرو هستیم. با وجود اهمیت بیچون و چرای دوران امام، در آن کتاب تنها دو عکس از ایشان آمده بود که یکی مربوط به مراسم تنفیذ حکم بنیصدر و دیگری مربوط به همان مراسم تشییع بود. به تعبیر من، گویی در آن اثر، تلاش شده بود نقش امام تا حد زیادی کمرنگ یا حذف شود؛ اما ابهت مراسم تشییع چنان بود که حتی تهیهکنندگان کتاب نیز ناگزیر به بازتاب آن شدند.
۲۹.پس از دوران امام، روند برگزاری این مراسمها و جایگاه سیاسی آنها چگونه تغییر کرد؟ با آغاز دوران رهبری حضرت آیتالله خامنهای، شاهد مراسمهای مهمی همچون تشییع آیتالله گلپایگانی، آیتالله اراکی و آیتالله مرعشی نجفی بودیم. اما از سال ۱۳۸۸ به بعد، مراسمها ابعاد جدیدی پیدا کردند. برای نمونه، مراسم تشییع آیتالله منتظری (ره) نشان داد که چگونه یک مراسم سوگواری میتواند به یک فعالیت سیاسی و اجتماعی پرقدرت تبدیل شود. در آن روز، با حضور پررنگ مردم در حرم حضرت معصومه (س)، فضای سیاسی بسیار داغ بود؛ اما در نهایت، پیام تسلیت رهبر معظم انقلاب، نقش یک «تعدیلگر» را ایفا کرد و به فضای سیاسی آن روزها جهت و آرامش بخشید.
۳۰.با گذشت زمان، چه شخصیتهایی توانستند جایگاه مراسمهای تشییع را در حافظه جمعی تثبیت کنند؟ در سالهای میانی، شاهد تشییعهای بسیار باشکوهی از مراجع بزرگی همچون آیتالله بهجت و همچنین علمای برجستهای مانند آیتالله شیخ مجتبی تهرانی و آیتالله فیروزآبادی بودیم. اما اگر بخواهیم از نظر اهمیت سیاسی و اجتماعی نگاه کنیم، تا پیش از سال ۱۳۹۸، مراسم تشییع آیتالله هاشمی رفسنجانی، پس از ارتحال امام خمینی (ره)، مهمترین و گستردهترین آیین تشییع در جمهوری اسلامی محسوب میشد.این مراسم ویژگیهای خاص خود را داشت؛ از جمله مدیریت مستقیم رهبر معظم انقلاب و اقامه نماز بر پیکر ایشان. در آن روز، عبارت معروف «همه باید بخوانند» مطرح شد؛ پیامی که هدف آن، یادآوری وجوب قرائت کامل الفاظ نماز و فراتر رفتن از تکبیرهای ساده برای حضور در باطنِ عبادات بود.
۳۱.مراسم تشییع سردار شهید حاج قاسم سلیمانی چه تفاوتهایی با رویدادهای پیشین داشت؟ تشییع سردار سلیمانی از نظر ترکیب جمعیت و ابعاد آن، با تمامی نمونههای پیشین متفاوت بود. جمعیت بسیار متنوع و گستردهای در این مراسم حضور داشتند. شاهد صحنههایی بودیم که نشاندهنده شدت هیجان مردم بود؛ از جمله حضور افرادی با ویژگیهای متفاوت که همگی در سوگ بودند.اما از منظر فنی و مدیریت بحران، این مراسم یکی از حساسترین لحظات تاریخ مدیریت جمعیت بود. در محدوده خیابان آزادی، فشار جمعیت به قدری زیاد بود که گاردریلهای فلزی خیابان در اثر فشار، یکی پس از دیگری در هم شکستند. اگر این فشار جمعیت بهموقع کنترل نشده بود، با توجه به حادثه تلخ کرمان که منجر به جان باختن ۵۶ نفر در اثر ازدحام شد، ممکن بود در تهران نیز شاهد فاجعهای مشابه باشیم. این نشان میدهد که در چنین مقیاسهایی، مدیریت جمعیت دیگر یک مسئله اجرایی ساده، بلکه یک مسئله «حیاتی» است.
۳۲. ابعاد بینالمللی تشییع سردار سلیمانی چگونه بود و چه نمادهایی در آن دیده شد؟تشییع سردار سلیمانی، یک رویداد فرامرزی بود که از عراق آغاز شد. مسیر تشییع در شهرهای کاظمین، کربلا و نجف، نشاندهنده پیوند عمیق ایشان با جهان اسلام بود. در کربلا و نجف، بزرگان حوزوی برای ایشان نماز اقامه کردند که این خود نشاندهنده اعتبار بینالمللی ایشان بود. نکته بسیار نمادین در نجف، لحظه استقبال از پیکر بود؛ زمانی که فرزند آیتالله العظمی سیستانی، ایشان را برای تحویل پیکر به استقبال آوردند. با توجه به شرایط جسمی و ملاحظات امنیتی که ایشان را از حضور مستقیم در اماکن عمومی باز داشته است، این استقبال، نشاندهنده سطح بالای احترام و پیوند میان مقامات عالیرتبه مذهبی در آن رویداد تاریخی بود.
۳۳. آیا الگوی تشییعهای چندشهری پس از سردار سلیمانی، در رویدادهای بعدی نیز تکرار شد؟ بله، پس از مراسم باشکوه سردار سلیمانی، الگوی تشییع در چندین شهر (از جمله تهران، قم، مشهد و کرمان) به یک رویه تبدیل شد. این الگو در مراسم تشییع شهید رئیسیسی نیز تکرار گردید؛ اگرچه با تفاوتهایی در ابعاد جمعیت. در حالی که تشییع شهید رئیسیسی با توجه به جایگاه ریاستجمهوری ایشان، در شهرهای مختلف از جمله بیرجند و در نهایت مشهد برگزار شد، اما از نظر حجم جمعیت، با مراسم سردار سلیمانی قابل مقایسه نبود. این تفاوت ناشی از آن است که سردار سلیمانی، فراتر از یک مقام دولتی، به عنوان نماد دفاع از ایران و جبهه مقاومت، طیف گستردهتر و متنوعتری از مخاطبان را با خود همراه کرده بود.
.jpg)
