«غدیر خم»؛ از نص تا مناسک، تحول فهم تاریخی در دوره آل‌بویه

دانشگاه انقلاب - دکتر سعید طاووسی مسرور، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، در کرسی علمی ترویجی با عنوان «از نص تا مناسک، تحول فهم غدیر در دوره آل‌بویه» که به همت معاونت پژوهشی دانشگاه ادیان و مذاهب برگزار شد، به بررسی عمیق‌تر مفهوم غدیر، تحولات تاریخی آن و تبیین چگونگی مواجهه با روایات غدیر و تبدیل آن به مناسک در دوران آل‌بویه پرداخت و در گفت‌وگو با خبرنگار دانشگاه انقلاب، به نکات کلیدی این تحول اشاره کرد و رویکرد پژوهشی برخی شیعه‌پژوهان غربی را در این زمینه مورد نقد قرار داد.

وی ضمن اشاره به رویکردی که آن را مشابه مطالعات خاورشناسان و شیعه‌پژوهان غربی دانست، افزود: در دوره آل‌بویه، نیاز به برگزاری جشن‌هایی با محوریت غدیر احساس می‌شد و ادبیات مرتبط با آن نیز تولید گردید. وی با استناد به منابع تاریخی و روایات موجود، به نقش علمای برجسته‌ای چون شیخ کلینی، شیخ صدوق و شیخ مفید در تبیین و حتی جنبه مناسکی بخشیدن به این واقعه اشاره کرد.

دکتر طاووسی مسرور با رد این ایده که جشن غدیر صرفاً میراث آل‌بویه است، تأکید کرد: این رویداد و عید بودن آن، پیش از آل‌بویه نیز شناخته شده بوده و روایات تاریخی گواه این مدعا هستند. به عنوان مثال، به روزه گرفتن در روز هجدهم ذی‌الحجه به عنوان عید غدیر، که پیش از دوره آل‌بویه نیز مرسوم بوده، اشاره شد. عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی گفت: بنده معتقد هستم که آل‌بویه بر موجی سوار شد که از پیش وجود داشت، نه اینکه موجی را ایجاد کرده باشد. آن‌ها با استفاده از این ظرفیت، توانستند هویت شیعی را تقویت کنند و موفقیت آن‌ها در این زمینه، با ایجاد مقابله‌هایی چون «یوم القار» در برابر عید غدیر از سوی اهل سنت، نشان داده می‌شود.

وی همچنین به رویکردهای تاریخی در مورد جشن‌های شیعی اشاره کرد و بیان داشت: در دوره‌هایی که فشارها بر شیعیان زیاد بود، امکان بزرگداشت واقعه غدیر وجود نداشت، اما با فراهم شدن فضا، این امر میسر شد. مدرس دانشگاه علامه طباطبایی بر اهمیت توجه به اصالت روایات و تاریخ‌گذاری دقیق جشن‌ها تأکید و عنوان کرد: پژوهشگران امروزی باید بر این جنبه‌ها تمرکز بیشتری داشته باشند تا بحث‌ها منسجم‌تر و علمی‌تر شود.

این استاد دانشگاه به نقش علمای برجسته‌ای چون شیخ کلینی، شیخ صدوق و شیخ مفید در دوران آل‌بویه اشاره کرد و گفت: این علما با بیان روایات و توجه به جنبه مناسکی غدیر، به غنای این واقعه افزودند. هرچند تولید «نص» (اصل واقعه) به معنای الهی آن شدنی نیست، اما تولید ادبیات پیرامون آن امکان‌پذیر است. دکتر طاووسی مسرور با استناد به شواهد موجود در منابع، نتیجه گرفت که این اقدامات علما، در تبدیل غدیر به یک عید شناخته‌شده برای شیعیان، نقش بسزایی داشته است.

وی به این نکته اشاره کرد که در دوره آل‌بویه، با تغییرات سیاسی و اجتماعی، شیعیان فرصتی یافتند تا هویت مذهبی خود را برجسته‌تر کنند و در ادامه افزود: در مواجهه با حاکمان وقت و فشارهای موجود، شیعیان به تدریج هویت امامی خود را تقویت کردند و غدیر به عنوان یک نقطه عطف در این فرآیند، مورد توجه بیشتری قرار گرفت. این پژوهشگر به نقد برداشت‌هایی که جشن گرفتن غدیر را صرفاً میراث آل‌بویه می‌دانند، پرداخت و اظهار داشت: پیش از دوران آل‌بویه نیز روایات معتبری درباره غدیر وجود داشته و این واقعه به عنوان یک روز مهم اسلامی شناخته می‌شده است. وی به روایاتی اشاره کرد که نشان می‌دهد در دوران پیش از آل‌بویه نیز، غدیر به عنوان عید شناخته می‌شده و برگزاری آن در دربار غزنویان نیز گزارش شده است.

دکتر طاووسی مسرور تأکید کرد: آل‌بویه بر بستری از باورها و روایات موجود سوار شد و توانست با استفاده از این ظرفیت، به هویت‌سازی شیعی کمک کند. وی همچنین به اهمیت توجه به اصالت روایات و تاریخ‌گذاری دقیق آن‌ها اشاره کرد و بیان داشت: پژوهش در این زمینه نیازمند درک عمیق‌تر از فضای تاریخی و اجتماعی دوران‌های مختلف است.

این عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی با تأکید بر پیشینه تاریخی بحث غدیر و نقش روایات شیعی در انتقال این واقعه، خاطرنشان کرد: رویکردهای پژوهشی باید با دقت بیشتری به این موضوعات بپردازند و از کلیشه‌ها و پیش‌فرض‌های نادرست پرهیز کنند. وی در پایان بر ضرورت تحمل بیشتر در پژوهش‌ها و توجه به پیشینه غنی روایات غدیر در منابع متقدم شیعه تأکید کرد و با ذکر مثال‌هایی از روایات موجود در کتبی چون «اصول کافی» و «مصباح المتهجد»، نشان داد که چگونه این روایات در طول تاریخ حفظ و منتقل شده‌اند و نقش علمای مختلف در این فرآیند برجسته است. امید است با رویکردی دقیق‌تر و علمی‌تر، بتوان درک جامع‌تری از جایگاه واقعه غدیر و تحولات آن به دست آورد.

خبرنگار: فاطمه عباس‌آباد