.jpeg)
غدیر؛ از بنیهاشم تا هویت شیعی دوازدهامامی
دانشگاه انقلاب - دکتر احمد فلاحزاده، عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب، در کرسی علمی ترویجی با عنوان «از نص تا مناسک، تحول فهم غدیر در دوره آلبویه» که به همت معاونت پژوهشی دانشگاه ادیان و مذاهب برگزار شد، به بررسی سیر تحول نگاه به واقعه غدیر از عصر صحابه تا دوران آلبویه پرداخت و در گفتوگو با خبرنگار دانشگاه انقلاب، این واقعه را از یک رخداد صرفاً «بنیهاشمی» به یک عنصر کلیدی هویتساز شیعه دوازدهامامی تبدیل دانست.
وی در ابتدا به نگاه اولیه به غدیر در عصر خلفای راشدین اشاره کرد و بیان داشت: در دوره اول تا سوم خلافت، غدیر بیشتر به عنوان یک رویداد «بنیهاشمی» مطرح بود و بنیعباس نیز از این جنبه برای مشروعیتبخشی به حاکمیت خود استفاده میکردند. با انتقال خلافت به بنیعباس، رویکرد «علوی» به غدیر برای حفظ طرح حاکمیت بنیهاشم وارد بحث شد.
این استاد دانشگاه به دو نگاه متفاوت در دوران عباسی اشاره کرد و افزود: یک نگاه، حق حاکمیت بنیهاشم را مطرح میکرد که عباسیان از آن بهره میبردند و غدیر بخشی از این استدلال بود. در مقابل، علویان نیز بر حق خاندان رسول خدا تأکید داشتند. در واقع عباسیان، اهل حدیث و تثبیت روایات غدیر بودند. در دورههای پایانی امامت، به دلیل تنشهای موجود، کمتر به غدیر پرداخته میشد، اما با آغاز غیبت صغری و سپس غیبت کبری، این وضعیت تغییر کرد.
دکتر فلاحزاده گفت: در دوره دوم عباسیان (۲۳۲ تا ۳۳۴ قمری)، با حضور پررنگ اهل حدیث، مجموعههای روایی زیادی شکل گرفت و حدیث غدیر نیز به عنوان یک میراث اسلامی قابل استناد حفظ شد. در این دوره، غدیر برای شیعیان به یک «عنصر هویتساز» تبدیل شد، در حالی که عباسیان نیز به آن به عنوان آیهای مرتبط با خاندان پیامبر علاقهمند بودند.
این مدرس دانشگاه تصریح کرد: با ورود آلبویه به بغداد در سال ۳۳۴ قمری، نگاه به غدیر وارد مرحله جدیدی شد. آلبویه که با شیعیان دارای زمینههای زیدی بودند، ابتدا تلاش کردند حاکمی زیدی را بر سر کار آورند، اما با موانعی روبهرو شدند و به تدریج گرایش به امامیه بیشتر شد. در سال ۳۵۸ قمری، با تثبیت حکومت آلبویه در بغداد، مراسم غدیر به صورت رسمی برگزار شد. این مراسم که در ابتدا در میادین اصلی بغداد برگزار میشد، به تدریج به مناطق شیعهنشین منتقل شد و با حضور علمایی چون شیخ مفید، سید رضی و سید مرتضی، جنبههای مناسکی و هویتی غدیر برجستهتر شد.
عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب به خلأ پژوهشی در فاصله شیخ کلینی تا شیخ مفید اشاره کرد و اظهار داشت: میراث این علما که به شاگردانشان منتقل شد، در دوره آلبویه به کار گرفته شد و بحث غدیر به عنوان یک مفهوم شیعه دوازدهامامی با نگاه حاکمیتی مطرح گردید. در این دوره، شاهد شکلگیری «مرجعیت شیعه» هستیم؛ جایی که علما نه تنها روایات را منتقل میکنند، بلکه در مسائل شرعی و سیاسی نیز نقش راهنما را ایفا میکنند.
عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب در ادامه افزود: در این دوره، غدیر به عنوان یک «حق حاکمیت شیعی» مطرح شد و علمای امامیه و حاکمیت سیاسی آلبویه، که هر دو مخالف عباسیان بودند، در این زمینه همنظر شدند. مفهوم غدیر در این دوره، هم مورد توجه حاکمیت آلبویه و هم علمای شیعه قرار گرفت تا این حق حاکمیتی در جامعه جا بیفتد.
دکتر فلاحزاده به تأثیرات برگزاری رسمی مراسم غدیر در بغداد اشاره کرد و تصریح کرد: با افزایش شبهات پیرامون غدیر، علومی چون نهجالبلاغه توسط سید رضی و مباحث کلامی توسط سید مرتضی در پاسخ به این شبهات تدوین شد.
دکتر فلاحزاده همچنین به تفاسیر قرآنی در این دوره اشاره کرد که تلاش میکردند به شبهات مطرحشده در خصوص غدیر پاسخ دهند.
این پژوهشگر حوزه دین و تاریخ تأکید کرد: در حالی که در گذشته، غدیر بیشتر به عنوان یک مفهوم مشترک میان اهل سنت و شیعه مطرح بود، در دوره آلبویه، روند سیاسی غدیر به عنوان حق حاکمیت برجستهتر شد. «سید رضی و به ویژه سید مرتضی، با توجه به اینکه خودشان نیز در جامعه به عنوان جانشینان بالقوه خلافت مطرح بودند، بر جنبه حق حاکمیت سیاسی غدیر تأکید داشتند.
دکتر فلاحزاده به تحولات پس از دوره آلبویه اشاره کرد و خاطرنشان ساخت: پس از آلبویه، با روی کار آمدن صفویه و درگیری آنها با اهل سنت، جریان عاشورا برجستهتر شد و غدیر، اگرچه در متون حفظ شد، اما در میان مردم کمتر از دوره آلبویه مورد توجه قرار گرفت.
وی ابراز امیدواری کرد که با الگوبرداری از رویکردهای جهانی مانند اربعین، بتوان غدیر را نیز به یک رویداد جهانی با مؤلفههایی چون مهربانی، بخشش و نوعدوستی تبدیل کرد و از طریق مناسک، آن را به جهان معرفی نمود.
خبرنگار: فاطمه عباسآباد
