اقتصاد مقاومتی و کشاورزی؛ راهبردی که هنوز با واقعیت‌های تولید فاصله دارد

 دانشگاه انقلاب - دکتر مهدی عرفانیان مدرس دانشگاه و پژوهشگر حکمرانی و کشاورزی با حضور در نشست اندیشه ورزی که به همت مرکز مدیریت حوزه علمیه مرکز راهبردی اقتصاد مقاومتی و همکاری مرکز مطالعات اسلامی حوزه نمایندگی ولی فقیه در وزارت جهاد کشاورزی برگزاز شد. درباره «جایگاه کشاورزی در اقتصاد مقاومتی» و «خودکفایی محصولات راهبردی و اقتصاد مقاومتی» به سوالات خبرنگار دانشگاه انقلاب پاسخ داد.

محور اول « واردات محصولات راهبردی: وابستگی یا ضرورت؟»

۱. آیا ما در واردات محصولات راهبردی خودکفا هستیم؟خیر، ما در محصولات راهبردی به خودکفایی کامل نرسیده‌ایم و بخشی از نیازهایمان باید از طریق واردات تامین شود.

۲.بیشترین میزان واردات کالاهای اساسی به لحاظ ارزشی مربوط به کدام کشورها بوده است؟ امارات متحده عربی با حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد بیشترین سهم را در واردات کالاهای اساسی داشته است.

۳.چرا واردات از امارات جایگزین تولید داخلی یا واردات از کشورهای تولیدکننده اصلی شده است؟ امارات خود یک مرکز تولیدکننده بزرگ مواد غذایی نیست، بلکه بیشتر یک مرکز بازرگانی است و بسیاری از کالاهایی که از امارات وارد می‌شود، در اصل متعلق به کشورهای دیگری (از جمله کشورهای متخاصم یا آسیایی) بوده است.۴. آیا قبلاً هم واردات محصولات راهبردی از کشورهای غیردوست انجام می‌شده است؟ بله، حتی سال‌های نه چندان دور، واردات محصولات راهبردی ما از کشورهایی مانند آلمان، کانادا و انگلیس (که جزو کشورهای متخاصم محسوب می‌شدند) انجام می‌گرفته است. این واردات توسط شرکت‌های بزرگ بین‌المللی که معمولاً تحت مالکیت یهودیان هستند، تامین می‌شده است.

محور دوم«سیاست‌های اقتصاد مقاومتی و بخش کشاورزی، نگاهی به گذشته و حال»

۵. رویکرد سیاست‌های اقتصاد مقاومتی در خصوص واردات و اصلاح مبادی آن چه بوده است؟ حدود ۱۵ سال پیش، در سیاست‌های اقتصاد مقاومتی تاکید شده بود که باید مبادی واردات اصلاح و تمرکز بر کشورهای همسایه باشد.

۶. بند ۷ سیاست‌های اقتصاد مقاومتی به کدام بخش‌ها اشاره دارد و تاکید اصلی آن چیست؟این بند به طور مستقیم ناظر بر بخش کشاورزی است و بر تامین امنیت غذا و ایجاد ذخایر استراتژیک با تاکید بر افزایش کمی و کیفی تولید تمرکز دارد.

۷. اهمیت امنیت غذایی از دیدگاه رهبری چقدر است؟ امنیت غذایی یک مسئله درجه یک است و نباید از آن غفلت کرد. حتی در شرایط وقوع جنگ در گوشه‌ای از دنیا، اهمیت امنیت غذایی برای همه جهانیان مشخص می‌شود.

۸. چه دیدگاهی در خصوص کشاورزی در مقابل واقعیت‌های کشور وجود داشته است؟برخی کارشناسان معتقد بودند که صنعت کشاورزی به صرفه نیست و با توجه به کمبود آب، توسعه آن منطقی نیست. اما دیدگاه غالب بر اهمیت «امنیت غذایی به عنوان اولویت اصلی» تاکید داشته است.۹. چگونه می‌توان از ظرفیت‌های کلان اقتصادی برای تقویت کشاورزی استفاده کرد؟بند ۱ سیاست‌های اقتصاد مقاومتی بر فعال‌سازی کلیه امکانات، منابع مالی و سرمایه‌های انسانی تاکید دارد. «واگذاری آسان زمین به کشاورزان»یکی از راهکارهای کلیدی برای تولید در بخش کشاورزی است که متاسفانه به خوبی اجرا نشده است.

۱۰. ظرفیت زمین‌های قابل کشت در ایران چقدر است و چرا از آن به طور کامل استفاده نمی‌شود؟ ایران حدود ۳۰ میلیون هکتار زمین قابل کشت دارد، اما به دلیل محدودیت منابع آبی، تنها حدود ۱۸ میلیون هکتار زیر کشت می‌رود. این مسئله باعث شده تا سیاست‌ها بیشتر بر افزایش بهره‌وری در همین اراضی متمرکز شود تا افزایش سطح زیر کشت.

محور سوم« اقتصاد دانش‌بنیان در کشاورزی: شکاف بین ادعا و واقعیت»

۱۱.بند ۲ سیاست‌های اقتصاد مقاومتی بر چه موضوعی تاکید دارد؟ این بند بر «پیشتازی اقتصاد دانش‌بنیان، پیاده‌سازی نقشه جامع علمی و افزایش سهم تولید و صادرات محصولات دانش‌بنیان» تاکید دارد.

۱۲.منظور از دانش‌بنیان کردن اقتصاد کشاورزی چیست؟ یعنی فاصله گرفتن از نگاه‌های سنتی و استفاده از علم و دانش روز برای ارتقاء کشاورزی. البته این به معنای کنار گذاشتن دانش سنتی نیست، بلکه تکمیل و بهبود آن با دانش مدرن است.

۱۳. وضعیت سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه (R&D) در بخش کشاورزی ایران در مقایسه با جهان چگونه است؟ سرمایه‌گذاری سالانه در R&D کشاورزی در آمریکا حدود ۱۴ میلیارد دلار، در ژاپن ۳ میلیارد دلار، در اتحادیه اروپا ۱۰ میلیارد دلار و در چین ۱۱ میلیارد دلار است. در مقابل، کل هزینه تحقیق و توسعه در ایران (شامل حقوق هیئت علمی‌ها) از ۳۰۰-۴۰۰ میلیون دلار تجاوز نمی‌کند و بخش عمده‌ای از آن نیز صرف حقوق می‌شود، یعنی عملاً هزینه جدی برای دانش‌بنیان کردن کشاورزی نمی‌کنیم.

۱۴.وضعیت صادرات فناوری کشاورزی ایران در مقایسه با اسرائیل چگونه است؟ اسرائیل سالانه بیش از ۲ میلی

ارد دلار صادرات فناوری کشاورزی دارد و سرانه صادرات آن بالای ۲۰۰ دلار است، در حالی که «صادرات فناوری کشاورزی ایران تقریباً صفر است». این امر باعث شده اسرائیل در منطقه در حوزه کشاورزی نفوذ زیادی داشته باشد.

۱۵.چه چالش‌هایی در خصوص استفاده از هوش مصنوعی در کشاورزی وجود دارد؟با وجود تاکید رهبری بر تبدیل شدن به یکی از ۱۰ کشور برتر هوش مصنوعی، در بخش کشاورزی ایران «غفلت جدی» نسبت به این موضوع وجود دارد و هیچ نهاد یا مرکز مشخصی متولی این بحث نیست.

محور چهارم «بهره‌وری در کشاورزی، فاصله‌ها و پتانسیل‌ها»:

۱۶. بند(۳)سیاست‌های اقتصاد مقاومتی بر کدام مفهوم کلیدی تاکید دارد؟ محور قرار دادن رشد بهره‌وری در اقتصاد با تقویت عوامل تولید و توانمندسازی نیروی کار.

۱۷. وضعیت بهره‌وری تولید گندم در ایران در مقایسه با میانگین جهانی چگونه است؟میانگین برداشت گندم در ایران حدود ۲ تن در هکتار است، در حالی که میانگین جهانی بالای ۳ تن در هکتار است.

۱۸.تفاوت بهره‌وری مزارع نمونه با مزارع عادی در ایران چقدر است؟ در گندم دیم، مزارع نمونه ۵ برابر مزارع عادی بازدهی دارند. در برنج، ۲.۵ برابر و در سیب‌زمینی، این اختلاف به ۳ برابر می‌رسد. این نشان‌دهنده «پتانسیل عظیم برای افزایش بهره‌وری» است.

۱۹.آیا بهره‌وری بخش کشاورزی ایران از میانگین کل اقتصاد بالاتر است؟ بله، با وجود تمام چالش‌ها، میانگین بهره‌وری بخش کشاورزی ایران از میانگین بهره‌وری کل اقتصاد (شامل صنعت و خدمات) بالاتر است.این نشان‌دهنده توانمندی ذاتی بخش کشاورزی است.

۲۰.چرا با وجود پتانسیل بالا، کشاورزان تمایلی به تولید محصولات راهبردی ندارند؟ سود ناخالص در هکتار برای محصولاتی مانند سیب‌زمینی، گوجه‌فرنگی و خیار چندین برابر سود حاصل از گندم است. این تفاوت درآمدی قابل توجه باعث می‌شود کشاورزان کمتر به سمت تولید محصولات راهبردی روی آورند.

محور پنجم «یارانه‌ها، سرمایه‌گذاری و نظام مالی: گلوگاه‌های اصلی»:

۲۱. بند (۴) سیاست‌های اقتصاد مقاومتی به چه موضوعی اشاره دارد؟ استفاده از ظرفیت «هدفمندسازی یارانه‌ها» در جهت افزایش سرمایه‌گذاری، اشتغال و بهره‌وری.

۲۲. میزان سرمایه‌گذاری مستقیم در کشاورزی در ایران در مقایسه با کشورهای پیشرو چگونه است؟ اتحادیه اروپا سالانه ۴۴ میلیارد دلار، آمریکا ۱۱۸ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری مستقیم در کشاورزی دارند. ایران با تلاش زیاد، سالانه حدود ۳ تا ۴ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری می‌کند.

۲۳.یارانه‌های کشاورزی به چه کسانی باید پرداخت شود؟ سیاست‌های بالادستی (مانند برنامه هفتم توسعه) تاکید دارند که یارانه‌ها باید «مستقیماً به تولیدکنندگان» پرداخت شود، اما در عمل این یارانه به مصرف‌کننده نهایی می‌رسد. در کشورهایی مانند چین، بخشی از یارانه‌ها مستقیماً به حساب کشاورزان واریز می‌شود.

۲۴. مقاومت کشاورزی ایران در برابر عدم حمایت دولت چگونه است؟کشاورزی ایران «بسیار مقاوم‌تر» از کشاورزی آمریکا در برابر عدم دریافت یارانه‌ها است. دلیل این امر، «مردمی بودن بالای بخش کشاورزی ایران» (بیش از ۹۰ درصد تولید توسط مردم انجام می‌شود) است، در حالی که کشاورزی آمریکا به شدت به یارانه‌ها وابسته است.

۲۵.سهم بخش کشاورزی از تسهیلات بانکی چقدر است؟ بخش کشاورزی «تنها ۶ درصد» از کل تسهیلات بانکی را دریافت می‌کند، در حالی که بخش خدمات ۴۱ درصد و صنعت و معدن ۳۶ درصد را به خود اختصاص داده‌اند.

۲۶. کدام بانک‌ها بیشترین تسهیلات را به بخش کشاورزی پرداخت می‌کنند؟ بیش از ۸۰ درصد از این ۶ درصد تسهیلات نیز توسط بانک کشاورزی پرداخت شده است و بانک‌های خصوصی تقریباً هیچ نقشی در حمایت از این بخش ندارند. این نشان‌دهنده اختلال جدی در نظام مالی کشور نسبت به حمایت از امنیت غذایی است.

محور ششم:« مصرف، ضایعات و سهم عادلانه: چالش‌های مدیریتی»:

۲۷. بند (۸ )سیاست‌های اقتصاد مقاومتی بر چه موضوعی تاکید دارد؟ مدیریت مصرف با تاکید بر اجرای سیاست‌های کلی اصول الگوی مصرف.

۲۸.مقایسه سهم تولید محصولات کشاورزی آبی و دیم در ایران با جهان چگونه است؟۲۹. در جهان، حدود ۶۰-۷۰ درصد تولیدات کشاورزی با آب آبیاری و ۳۰-۴۰ درصد با آب دیم انجام می‌شود. در ایران، این نسبت حدود ۵۵ درصد آبی و ۴۵ درصد دیم است که نشان‌دهنده استفاده نامطلوب از منابع آبی و اتکا به چاه‌های عمیق است.

۳۰.میزان ضایعات محصولات کشاورزی در ایران چقدر است؟حدود «۳۰ درصد» از محصولات کشاورزی در ایران ضایع می‌شود. بیشترین ضایعات مربوط به گوجه‌فرنگی، سیب‌زمینی و هندوانه است. این در حالی است که در تمدن کشاورزی ایران، چیزی به نام ضایعات به شکل امروزی وجود نداشته است.

۳۱.بند (۵ )سیاست‌های اقتصاد مقاومتی به کدام موضوع اشاره دارد؟سهم‌بری عادلانه عوامل در زنجیره تولید تا مصرف.۳۲.درآمد کشاورزان در مقایسه با بخش‌های خدمات و صنعت چگونه است؟ در سال ۱۳۹۹، عایدی نیروی کار از ارزش افزوده بخش کشاورزی حدود نصف بخش خدمات و کمتر از بخش صنعت بوده است. این تبعیض درآمدی باعث بی‌رغبتی دانش‌آموختگان به فعالیت در این بخش می‌شود.

۳۳.چرا کشاورزان تمایل کمتری به تولید محصولات راهبردی مانند گندم دارند؟ سود ناخالص در هکتار برای تولید محصولاتی مانند سیب‌زمینی (۹ برابر)، گوجه‌فرنگی (۸ برابر) و خیار (۷ برابر) بسیار بیشتر از گندم است. این فاصله درآمدی قابل توجه باعث شده تا تولیدکنندگان کمتر به سمت محصولات راهبردی سوق داده شوند.

خبرنگار فاطمه عباس آباد