نقش ِهنرمندان در جنگِ رمضان؛ فراتر از موشک، فراتر از ایران

بهزاد رشیدی

محقق و کارشناس فرهنگ و رسانه

هنرمندان ایران زمین که همواره نقشی بی‌بدیل در شکل‌دهی به هویت فرهنگی و اجتماعی جامعه ایفا کرده و می‌کنند، در شرایطِ خطیرِ امروز بیش از هر زمانِ دیگری مورد توجه قرار گرفته‌اند و در دفاع مقدس سوم، آثار و تولیدات ایشان، از موسیقی و ادبیات گرفته تا انواع گونه‌های فیلم و تصویرسازی‌ها و تولیدات رسانه‌ای دیجیتال، دیگر نه تنها بازتاب‌دهنده واقعیت‌های اجتماعی بودند، بلکه توانستند نقش بالایی در ایجادِ امید، انگیزه و همبستگی در جامعه ایرانی و حتی جلب توجه افکار عمومی جهان نسبت به ایران و ایرانیان بازی کنند.

بررسی فضای رسانه‌ای ایران و جهان و تجربه‌های میدانی در این فضاها، نشان می‌دهد آثار هنری و محتواهای رسانه‌ای در فضای مجازی گاهی حتی اثری بیشتر از سلاح‌های جنگی داشته و دارند. این آثار رسانه‌ای که با خلاقیت و هنر ایرانی آمیخته شده‌اند، توانسته‌اند پیام مقاومت، ایستادگی و همبستگی ایرانی را در ذهن و قلبِ مخاطب نفوذ دهند، وحدتِ اجتماعی را سبب شوند و روحیه جمعی را برای مواجهه با چالش‌های موجود، تقویت کنند.

هنرمندانِ ایرانی، با آثار و تولیدات خود، نوعی «قدرت نرم» را در جامعه ایجاد کرده‌اند که ‌توانسته همسو با اهداف دفاعی و ملی عمل کند و تاثیرگذاری آن گاهی حتی از ابزارهای دفاعی و سخت، ملموس‌تر و پایدارتر باشد.

فراتر از این اثرگذاری‌های کوتاه‌مدت و مقطعی، تولیدات فرهنگی و هنری امروز، بی‌تردید، خاطره تاریخی این روزهایِ ملت ایران را ثبت خواهند کرد و نسل‌های آینده را با روایتِ مقاومت و هویتِ فرهنگی این مرز و بوم پیوند خواهند داد. با پذیرش این نگاه، هنرمندان نه تنها روایت‌گرانِ واقعیت‌های جنگ امروز هستند، بلکه معماران تاب‌آوری اجتماعی، فرهنگ‌سازانِ امید و حافظانِ ارزش‌های ملی در میان ایرانیان و مهمتر از آن در حافظه تاریخی جهانیان خواهند بود. در این نوشتار به اختصار، به این موضوع پرداخته شده و مصادیق آن برشمرده شده‌است:

 نقشِ اصحاب فرهنگ و هنر در جنگ رمضان

بر خلاف آنچه در روزهای ابتدایی جنگ در نقد عدم مشارکت و حضور فعال چهره‌های هنری توسط جمعی از کارشناسانِ سیاسی و اجتماعی و معدودی از مجریانِ صدا و سیما مطرح می‌شد و می‌رفت تا تداوم یابد و باعث دوری هنرمندان از حرکت‌های مردمی و حمایت از نیروهای دفاعی کشور شود، خوشبختانه سهم هنرمندان در کمک به تاب‌آوری اجتماعی و تقویت انسجام ملی و رسانیدن پیام ایران و ایرانیان به گوش جهانیان، قابل ملاحظه بود و انصافا کارنامه حوزه‌های مختلف هنر درخشان شد:

-        اغلب هنرمندان، صنوف و چهره‌ها هنری در حمایت از کشور و انقلاب، بیاینه و پیام صادر کردند و در قالب‌های گوناگون اعلام حضور و آمادگی کرده و در بیانیه‌ها و نظرات خود، آمادگی خود را برای پشتیبانی و پاسداری از وطن و آرمان‌های انقلاب اسلامی ایران، بیعت با رهبر جدید و تداوم راه رهبران فقید انقلاب اعلام کردند.

-        «ستاد همیاری خانه سینما» ایجاد شد و هنرمندان منتخب صنوف سینمایی در مراکز جمعیت هلال احمر و حتی در حوادث و بمباران‌ها در کنار مردم حاضر می‌شدند و به نوعی در جامعه آرامش و امید تزریق می‌کردند.

-        سینماها بعد از دو هفته و در واپسین روزهای اسفندماه فعال شدند و به کانونی امن برای علاقمندان تبدیل شدند.

-        رویداد «برای ایران، سرچشمه هنر» که هر شب با حضور هنرمندان، مسئولان و با استقبال مردم در محوطه تئاتر شهر برگزار و در آن انواع برنامه های هنری اجرا می‌شد، به برنامه ای تأثیرگذار برای مخاطبان تبدیل شد.

-        اجتماع مردم و هنرمندان و اجرای انواع برنامه‌های هنری در باغ فردوس، بخش دیگری از مخاطبان و اقشار اجتماعی را با خود همراه می‌کرد.

-        برگزاری برنامه پاتوق هنرمندان در موزه سینما، اکران و نمایش فیلم در میناب و حضور هنرمندان در هتل‌های شهر تهران و نمایش فیلم در هتل‌ها با کمک سینماسیار و انجمن سینمای جوانان ایران، برگزاری نمایشگاه «ایران من، سرای من» در گالری محیطی خانه هنرمندان ایران، ساخت برنامه‌های تلویزیونی، ساخت مستندهای کوتاه و بلند، تولید قطعات موسیقی و نماهنگ، خلق انواع نقاشی، پوستر، طرح گرافیکی، کارتون و کاریکاتور، تولید محتواهای اندیشه‌ای، روایت، شعر، داستان و... در موضوعات مرتبط با دفاع از وطن و حادثه مدرسه میناب، همچنین برگزاری جلسات شب شعر با حضور شاعران برجسته و هنرمندان حوزه موسیقی، اجرای تئأترهای خیابانی، اجرای پویش‌های هنری، حضور مدیران حوزه فرهنگ و هنر در منزل چهره‌های هنری و... از دیگر کارهایِ ارزشمندی بود که توسط اصحاب فرهنگ و هنر انجام شد.

این موارد نمونه‌هایی از خدمات و برنامه‌های هنری و فرهنگی بود که در ایام دفاع مقدس سوم، توسط هنرمندان، صنوف هنری و دستگاه‌های فرهنگی از جمله وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی اجرا شد. با این حال فقط یک نمونه برنامه تارنوازی علی قمصری در کنار نیروگاه برق دماوند، از ابتکاراتِ بی بدیل و از لحظات نمادین و بسیار اثرگذاری بود که توانست توجه جهانیان را به موضوع دفاع مقدس ایران جلب کند و در دفاع ملی چهل روزه این مرز و بوم، ماندگار شود.

 آثار و محتواهای هنری با اثرگذاری فراتر از موشک!

در کنار همه خدمات هنر و هنرمندان به کشور در جنگ اخیر، صدها عنوان پیام و محتوای جذاب و خلاقانه هنری و رسانه‌ای تولید شده برای روایت این دفاع مقدسِ ملی، که در آن جنگ روایتها بر جنگ در صحنه نبرد برتری داشت، همه و همه توسط هنرمندان و اصحاب رسانه‌ای تولید شد که توانستند نقشی ماندگار و بی بدیل در ایجاد وحدت و انسجام و رساندن پیام ایران به جهانیان ایفا کنند.

همانطور که در گذشته آثاری همچون فیلم سینمایی «عقاب‌ها» اثر ساموئل خاچیکیان،  شعر «خمینی ای امام» حمید سبزواری، نواهای صادق آهنگران، «سمفونی خرمشهر» مجیدانتظامی در تاریخ ایران ماندگار شدند، امروز نیز رجزهای حسین طاهری، قطعه «تو رستم تهمتنی» مهدی رسولی، «علاج» و «حسبی الله» محسن چاوشی و نوازندگی علی قمصری و انیمیشن های لگویی این نقش را برعهده گرفتند و توانستند بخش عمده‌ای از واقعیت‌های جنگ را هنرمندانه و خلاقانه، به گوش جهانیان برسانند و افکار عمومی جهانی را با ایران همراه کنند.

 رسانه‌های بزرگِ جهان، روایتگر دفاع ایرانیان

برخی از تولیدات محتوایی اخیر، علاوه بر رسانه های داخلی و پلتفرم ها و فضای مجازی با مخاطبان ایرانی،  حتی توسط رسانه‌های بزرگِ جهانی نیز بازنشر شد. برای مثال سی‌ان‌ان یک گزارش از میزان بازنشر انیمیشن های لگویی جنگ منتشر کرد و در آن اذعان کرد این نوع از تولیدات هنری توانست به مهمترین تولید محتوای ایرانی تبدیل شود و در تمام دنیا میلیونها مخاطب پیدا کند. این گونه از تولیداتِ تصویری با هزینه کم اما کیفیت بالا، در حقیقت به ابزاری مؤثر در جنگ روایت‌ها علیه دشمن آمریکایی - صهیونی تبدیل شدند و توجه زیادی در فضای مجازی جهان به خود جلب کردند. همچنین کارشناسان رسانه ای اعتراف کردند که ایرانی‌ها توانستند ویدئوهای هوشمندانه و اثرگذاری با کمک هوش مصنوعی تولید و منتشر کنند که در شبکه اجتماعی جهانی بازدیدهای میلیاردی پیدا کند.

 فرهنگ و هنر و آسیب‌های ناشی از جنگ رمضان

در میانه آتش و ویرانی‌های ناشی از جنگ، متاسفانه هنرمندان همچون سایر اقشار شهرهای درگیر جنگ، دچار خسارت جانی و مالی شدند. مراکز هنری مختلفی در حوزه‌های سینما، تئاتر، ادبیات، نشر و هنرهای تجسمی به صورت مستقیم یا غیرمستقیم آسیب‌هایی دیدند. بر اساس‌ گزارش‌های خبری موجود، می‌توان به مواردی همچون ساختمان مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی، ساختمان شماره یک خانه سینما، ساختمان دفتر تهران انجمن سینمای جوانان، سینما شکوفه، ساختمان پژوهشکده هنر فرهنگستان هنر و دانشکده سینما تئاتر دانشگاه هنر اشاره کرد.

از میان مراکز نمایشی تهران نیز تالار محراب با ۵ سالن نمایشی در مرکز شهر تهران، تالار هنر به عنوان مرکز تخصصی تئاتر کودک‌ونوجوان و مرکز تئاتر هامون در خیابان انقلاب آسیب‌هایی دیدند. همچنین چند شعبه شهر کتاب در تهران و گالری «کاما» از آسیب‌های جنگ بی نصیب نماندند و علاوه بر تهران، سایر مراکز فرهنگی در سایر شهرهای کشور هم آسیب‌هایی دیدند.

 ضرورت حمایت همه جانبه از هنر و هنرمندان

اگر این آسیب‌ها را در کنارِ تعطیلی‌ها و قطعی اینترنت بعد از حوادث دی ماه بگذاریم و تعطیلی و رکود مراکز آموزش آزاد هنری و آسیب های وارده به شرکت‌ها و موسسات فرهنگی و هنری بگذاریم، خواهیم دید که علاوه بر آسیبهای جانی و خرابی‌های برخی از اماکن هنری، اقتصاد فرهنگ و هنر علیرغم خدمات بالایی که در جنگ داشت، با رکود کم سابقه‌ای مواجه شده و روند فعالیت اکثر مراکز هنری با مشکل دست و پنجه نرم کرده و می‌کنند، چند هزار هنرمند که اغلب بیمه بیکاری ندارند، از کار بیکار شده و حمایت مستقیم یا غیرمستقیمی دریافت‌نکرده‌اند و اینک که به ایام «پساجنگ» رسیده‌ایم و واقعیتهایِ جنگ و مسائل و بحران‌های آن خودش را بیشتر نمایان کرده، ضرورت حمایت همه‌جانبه از هنرمندان بیش از پیش شده است.

حوزه هنری و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در حمایت از هنرمندان و کمک به اقتصاد هنر در حد مقدورات در میدان بوده‌اند و کمیته‌هایی با همراهی این دستگاه‌ها تشکیل شده و از گروه‌های مختلف فرهنگی، هنری و سینمایی برای همکاری دعوت شده و با کمک شهرداری ها و سازمان های مرتبط، بودجه‌هایی برای  کمک فرهنگ و هنر اختصاص یافته و همچنین دیدارها و دلجویی‌هایی از هنرمندان آسیب دیده از جنگ انجام و اعلام شده پیگیر وضعیت سینماگران و هنرمندان در شرایط جنگی هستند. با وجود چنین نگاه‌های حمایتی، این منابع و حمایتها تاکنون پاسخگوی آسیبهای فیزیکی و اقتصادی به مراکز فرهنگی و هنری و هنرمندان نبوده و لازم است مراکز و سازمان‌های متمول و با امکانات مالی بيشتر، در بازسازی‌ها و حمایت‌ها وارد عرصه شوند و با یک همتِ جمعی در دولت، بخش خصوصی و فعالانِ هنر شرایط بازسازی و بازآفرینی این عرصه فراهم شود.

همچنین با توجه به تصویب تسهیلات ۷۰۰ همتی دولت برای مشاغل آسیب‌دیده از جنگ، باید تلاش شود سهم تسهیلات برای مشاغل آسیب‌دیده حوزه های فرهنگ، هنر و همچنین حوزه رسانه‌ای کشور هم متناسب باشد و هم در اسرع وقت، تأمین و پرداخت شود.

 کلام پایانی

کوتاه سخن اینکه اصحاب فرهنگ و هنرمندان در زمان جنگ نه‌تنها منفعل یا بی‌طرف نبودند، بلکه با استفاده از انواع روش‌ها و قالب‌های هنری، به هنرِ خود «مسلح» بودند، در کنار مردم ماندند و از کیان وطن دفاع کردند. وظیفه مدیران و دست‌اندرکاران عرصه فرهنگ و هنر این است که این حوزه و این قشر تاثیرگذار را در همه زمانها دریابند و دست از استفاده‌های ابزاری و مقطعی از هنر و هنرمندان بردارند و فراموش نکنند این ظرفیت بالای تمدنی در همه دوره‌های تاریخی، محملی برای کمک به بازآفرینی هویت ملی بوده و با روایت جذابِ تاریخ، ارزش‌ها و زیبایی‌های ملی و ایجاد زبانی مشترک میان اقوام و اقشار جامعه، موجب تقویت حس مشترکِ تعلق به فرهنگ و سرزمین بوده اند. براین اساس لازم است میدان را برای حضور فعال هنرمندانِ ایرانی در راستای اهداف دفاعی و اقتدار ایرانی فراهم کنند تا این بخش از جامعه ایرانی بتوانند به عنوانِ عاملانِ تقویتِ وحدت و همدلی و افزایش تاب‌آوری در جامعه عمل کنند و با ثبت و به تصویر کشیدنِ عظمت فرهنگی و تاریخیِ ایران، در سطح ملی و بین‌المللی، غرور ملی و اعتمادبه‌نفسِ جمعی را تقویت کنند.