آندلس، مهد تمدن و محل تلاقی ادیان؛ نگاهی به تاریخ و روابط ایران با اسپانیا

فاطمه عباس آباد - دکتر حسن قشقاوی، فارغ  التحصیل رشته حقوق از دانشگاه شهید بهشتی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی و سفیر اسبق ایران در اسپانیا، سوئد و قزاقستان با حضور در جلسات جهاد تبیین دانشگاه ادیان و مذاهب و در وبینار تخصص تحلیلی «رهبری سوم؛ اقتدار ملی و نقش آفرینی ایران در نظم نوین جهانی » از بعد بین المللی درباره اقتدار ملی و نقش آفرینی ایران در نظم نوین جهانی به سوالات خبرنگار دانشگاه انقلاب پاسخ داد.

دکتر حسن قشقاوی در ابتدا گفت: بنده هم به سهم خودم از ریاست محترم، مسئولین بخش‌های مختلف، مخصوصاً بخش بین‌الملل دانشگاه ادیان و مذاهب تشکر می‌کنم. محور بحث من، آندلس و اسپانیا خواهد بود، با تمرکز بر تحولات تاریخی، روابط ایران و همچنین تحولات جدید.

۱. به نظر می‌رسد آندلس، به خصوص در بحث تحمل‌پذیری ادیان و مذاهب، نقش کلیدی در تاریخ ایفا کرده است. لطفاً بیشتر در این زمینه توضیح دهید؟ بله، کاملاً درست است. آندلس، چه از نظر جغرافیایی و چه از نظر تاریخی، همیشه کانون تحمل‌پذیری ادیان و مذاهب بوده است. علمای ایران و اسلام در طول تاریخ نقش مهمی در این منطقه ایفا کرده‌اند. تاریخ این منطقه به نیمه دوم قرن اول هجری بازمی‌گردد، زمانی که در ادامه اختلافات بین بنی‌العباس و بنی‌امیه، و با نقش ابومسلم خراسانی، پایه‌های خلافت عباسیان شکل گرفت. حتی گفته می‌شود مادر امام رضا (ع) و حضرت معصومه (س)، بانویی به نام "خیزران تکم" یا "مرسیه" از منطقه آندلس بوده است

۲.فتح اندلس توسط مسلمانان چگونه رخ داد و چه تأثیری بر روابط با یهودیت و مسیحیت گذاشت؟ در زمان حکومت ولید بن عبدالملک، موسی بن نصیر با کمک قبایل بربر، اسلام را در شمال آفریقا گسترش داد. سپس یکی از سردارانش، طارق بن زیاد، از تنگه جبل‌الطارق عبور کرد و اسپانیا و اندلس را فتح نمود. بقایای سلسله اموی که از بنی‌عباس شکست خورده بودند، آندلس را سرزمینی مناسب برای گسترش اسلام و تعامل با یهودیت و مسیحیت یافتند. در آن زمان، یهودیان به صورت بومی در آنجا حضور داشتند و مسیحیت نیز به عنوان دین غالب وجود داشت.

۳. این تعامل بین ادیان چه نتایجی به همراه داشت و چه دانشمندانی در این دوره ظهور کردند؟ تسامح مسلمانان در آندلس به شکوفایی علم و تمدن اسلامی منجر شد. دانشمندانی چون ابن ماجه، ابن حزم و ابن رشد در این دوره ظهور کردند. جالب است که کتاب "تهافت الفلاسفه" امام محمد غزالی، که نقدی بر فلسفه ارسطو بود، به دست ابن رشد در اندلس رسید و او در پاسخ، کتاب "تهافت التهافت" را نوشت. ابن رشد که همشهری مادر امام رضا (ع) بود، در نقد آرای غزالی، به درستی درک یونانیان از فلسفه ارسطو اشاره کرد. پس از او، محی‌الدین عربی نیز در این منطقه آثار مهمی در عرفان و فلسفه نوشت که مورد توجه امام خمینی (ره) نیز بود.

۴. با وجود این تمدن درخشان، چرا در نهایت حکومت اسلامی در اندلس از بین رفت؟ دلایل متعددی در افول این تمدن نقش داشت. اختلافات بین ملوک‌الطوایف اسلامی، رواج فرهنگ سکولار، و توطئه‌های کلیسای مسیحیت، به تضعیف جایگاه اسلام کمک کرد. پس از آن، حکومت اسلامی توسط حکومت‌های مسیحی شمال و بارسلونا از بین رفت و آثار اسلامی تا حد زیادی نابود شد.

۵. تحولات سیاسی در اسپانیا در قرون اخیر چگونه بوده و چه تأثیری بر روابط با ایران داشته است؟ در قرون اخیر، اسپانیا شاهد درگیری بین جریان چپ (حامی کارگران و جمهوری‌خواهی) و جریان راست (با محوریت کاتولیک و حمایت از فرانکو) بوده است. پس از مرگ فرانکو، خوان کارلوس و سپس فیلیپه ششم به سلطنت رسیدند. در دوران سفارت من در اسپانیا، با آغاز ریاست جمهوری ترامپ و خروج از برجام، روابط ایران با چالش‌هایی روبرو شد. در آن زمان، اسپانیا در قضیه ونزوئلا از خوان گوایدو حمایت می‌کرد و من در دیدارهایی با پادشاه اسپانیا، بر لزوم توجه به منافع ملی و دموکراسی واقعی تأکید کردم.

۶. به نظر می‌رسد اروپا، از جمله اسپانیا، در سیاست خارجی خود به آمریکا وابسته شده است. نظر شما در این باره چیست؟ بله، پس از تحولات اخیر مانند جنگ اوکراین، شاهد وابستگی بیشتر اروپا به سیاست خارجی آمریکا بودیم. دیپلماسی در اروپا بیشتر مبتنی بر ائتلاف‌های حزبی است تا تخصص حرفه‌ای، که این موضوع باعث تضعیف سیاست خارجی مستقل این قاره شده است. من در دانشگاه‌های اسپانیا در این زمینه سخنرانی کرده‌ام و معتقدم که اروپا باید سیاست خارجی مستقل خود را داشته باشد.

۷.در پایان، دیدگاه فعلی اسپانیا نسبت به ایران چگونه است؟ در حال حاضر، دولت حاکم در اسپانیا، جریانی سوسیالیستی و چپ‌گرا است که مواضعی نزدیک‌تر به ایران، به خصوص در قضیه فلسطین، دارد. سفیر اسپانیا نیز در ایران حضور دارد و این نشان‌دهنده وجود کانال‌های ارتباطی بین دو کشور است.

۸.نظر شما درباره افول و سقوط هژمونی آمریکا چیست؟«بیست سال است که این بحث مطرح می‌شود. در نشست‌هایی که با شهید سید حسن نصرالله داشتیم، ایشان حدود دو دهه پیش گفتند که اخیراً تحقیقاتی از مرکز استراتژیک وابسته به وزارت خارجه آمریکا به دستشان رسیده که در آن آمریکا را مشابه شوروی پیش‌بینی کرده بودند.

البته تمرکز بیشتر بر آینده رژیم صهیونیستی در صورت تفکیک آمریکا بود.اما با توجه به وضعیت امروز، پایگاه‌های مهم آمریکا در منطقه و دنیا وجود دارد؛ مثلاً در ژاپن ۱۱۹ پایگاه با ۴۵ هزار نیرو، در کره ۵۰ هزار نیرو و در آلمان ۵۰ هزار نیرو مستقر است. اخیراً علاوه بر خروج نزدیک به ۱۰۰ هزار مستشار از منطقه، خود آمریکا اعلام کرده که نیروهایش را از آلمان، اسپانیا و کیشوند (احتمالاً کوزوو) عقب‌نشینی می‌دهد.