جنگ رمضان، ترور دانشمندان ایرانی و تخریب دانش بومی؛ به یاد شهید سعید شمقدری

یوسف خجیر

دانشیار گروه ارتباطات دانشگاه بین‫المللی سوره

استقلال یکی از اصول اصلی جمهوری اسلامی از ابتدای انقلاب اسلامی بوده است. در حوزه علمی نیز توجه به استقلال علمی و فناوری براساس دانش و فناوری بومی با اتکا به توان داخلی در آرای حضرات امام خمینی (ره) و امام خامنه‫ای (ره) دیده می‫شود. حضرت آیت‫الله خامنه‫ای که بر سیاست خودباوری علمی و اتقان فناوری داخلی تأکید ویژه‫ای داشتند در آرائ خود در مورد جنبش نرم افزاری (1381)، نهضت نوآوری علمی و فناوری (1385)، اقتصاد دانش بنیان مبتنی بر فناوری بومی (1391) به تبیین این امر پرداختند. در راستای اهمیت این امر دشمنان جمهوری اسلامی به ویژه اسرائیل تروریست نیز جهت مقابله با این سیاست بومی به سیاست ترور دانشمندان مرتبط با دانش و فناوری بومی روی آوردند. در این یادداشت به پاسداشت شهادت شهید سعید شمقدری دانشیار گروه کنترل دانشکده مهندسی برق دانشگاه علم و صنعت به چرایی ترور دانشمندان ایرانی طی دو دهه اخیر می‫پردازم.

چرا پرداختن به موضوع ترور دانشمندان‫مان در کشور مهم است؟

بی‫شک رشد فناوری بومی در دو دهه اخیر در حوزه‫های نظامی، هسته‫ای، نانو و بایو تکنولوژیک و فناوری زیستی خاری در چشم رژیم تروریستی اسرائیل بوده است. فناوری‫هایی که اثرات آن را در دفاع مقدس 2 و به ویژه 3 در بخش فناوری نظامی _ امنیتی می‫شود، شاهد بود. این امر ترور را برای آنها به عنوان یک ابزار توقف پیشرفت علمی به عنوان یک اصل قرار داد. اما چرا ترور دانشمند باید برای ما مهم باشد. نخستین اهمیت موضوع این است که دانشمندان سرمایه‫های فکری هر جامعه هستند. با ترور آنها سرمایه‫های فکری ایران عزیزمان دچار نقصان می‫شود. اهمیت دوم ترور دانشمندان باعث ایجاد ترس و خودسانسوری در جامعه علمی می‫شود.  این امر باعث تخریب فضای گفتگوی و ترویج علمی در بین دانشمندان می‫شود. نکته سوم باعث بی‫اعتمادی بین جامعه به نهادهای مستقر برای حفظ دانشمندان کشور می‫شود. این بی‫اعتمادی حتی به بین خود شهروندان نیز سرایت می‫کند. نکته چهارم پرداختن به موضوع باعث گفتمان‫سازی شهادت دانشمندان در جامعه و حفظ آن در حافظه تاریخی جامعه و کشور می‫شود. نکته پنجم باعث حفاظت از فضای علمی و استقلال علمی در بین نهادهای مسوول و حتی مردم جامعه می شود و نکته آخر این که حق حیات یک دانشمند جزء حقوق بنیادین بشر است و حفظ آن الزامی است. توجه به این امر باعث می‫شود نهادهای حقوقی مسوول به جد به پیگیری حقوقی در این زمینه بپردازند.

ایران بیشترین قربانی ترور دانشمندان علمی در قرن بیست و یکم

مطالعات جنا جردن و راشل وایتلارک (2025) در پژوهش «ترور برای ضد تکثیر علم» نشان می دهد که در قرن بیستم ویکم ایران بیشترین خسارت ترور علمی را داشته که مسوول مستقیم آنها رژیم تروریستی اسرائیل بوده است. همین مطالعه نشان می‫دهد در منطقه ما در قرن بیستم مصر و در رتبه بعدی عراق بیشترین دانشمندان خود را توسط این رژیم تروریستی از دست داده‫اند. مطالعات گوناگون نشان می‫دهد سیاست ترور فکری و علمی از دوره‫ای به یک اصل در جهان تبدیل شده است که آمریکا هژمونی سیاسی و نظامی را بر عهده گرفته است.  مطالعه ترور دانشمندان نشان داد که سیاست آپارتاید علمی غرب و دست نشانده آنها در منطقه در مقابله با دانش بومی ترور دانشمندان است. ترور دانشمندان ایرانی که از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی توسط منافقان و مزدوران غربی آغاز شده است با رشد فناوری هسته‫ای و نظامی توسط حکومت تروریستی اسرائیل به اوج رسید. تاکنون در حدود 30 دانشمند شهید، قربانی سیاست ترور دانش و فناوری بومی ما شده‫اند که یادشان برای همه ما همیشه جاودان است.

چرا ترور دانشمندان ایرانی، یک چرایی بزرگ؟

هدف اسرائیل از ترور دانشمندان ایرانی نخست حذف اندیشه، دانش و فناوری بومی در مقابل دانش استعماری و هژمونیک جریان سلطه علمی است. دوم،  تضعیف اندیشه پیشرفت درون‫زا و توقف یک جریان علمی بومی است که از اواخر دهه 1370 توسط رهبر شهید حضرت آیت الله خامنه‫ای (ره) به عنوان یک اصل علمی طرح و تبیین شد. هدف سوم ایجاد ترس در بین جامعه و جامعه علمی در اجرای سیاست پیشرفت بومی است. این هدف هم در داخل برای برخی از پیروان تبعیت محض از دانش غربی دارای اعتبار است هم برای کشورهای مستقل دیگر که اگر قصد سیاست پیشرفت بومی در منطقه را دارند. ترس از ترور آنان را محافظه کار و وابسته‫تر ساخته است. هدف چهارم ایجاد موازنه قدرت علمی با حذف طرف مقابل است. به گواه شاخص‫های علمی همین کشورهای غربی، ایران در برخی حوزه های علمی جزء پنج کشور نخست جهان است. در برخی فناوری‫های هسته‫ای، امنیتی و نظامی حتی جزء برترین های جهان است. از دید تروریست‫های علمی این حذف‫ها جلوی این برتری‫ها را گرفته و مسیر پیشرفت ایران را کند می‫کند. اما آنها هنوز با منطق و ذهنیت غربی به ما نگاه می‫کنند و نمی‫دانند که ایران عزیز طی سیاست‫های راهبردی چهار دهه اخیر دارای یک نظام سیتماتیک وابسته به سیستم نه وابسته به عامل و نهاد است و مسیر پیشرفت ایرانی یک امر سیستمی است.

کرونولوژی ترور دانشمندان دانش و فناوری بومی ایران اسلامی

مطالعه ترور دانشمندان فناوری بومی ایران نشان می‫دهد که با اعتلای فناوری هسته‫ای کشور در دهه 1380 ترورها به عنوان یک اصل تروریستی برای اسرائیل در نظر گرفته شده است. این ترورها را می‫توان به لحاظ تاریخی به سه دوره اواسط دهه 1380 تا 23 خردادماه 1404، دوره دوم مربوط به دفاع مقدس دوم از 23 خردادماه 1404 تا 3 تیرماه و دوره سوم به  دفاع مقدس سوم  که از 9 اسفندماه 1404 آغاز و تاکنون ادامه دارد.

در دوره نخست که با شهادت دکتر اردشیر حسین پور، استاد فیزیک هسته ای دانشگاه شیراز و دانشگاه صنعتی مالک اشتر در دی ماه 1385 آغاز شد با شهادت دکتر محسن فخری‫زاده، استاد فیزیک هسته‫ای در 7 آذرماه 1397 به اوج خود رسید. در این بازه ما شاهد شهادت دانشمندانی چون مسعود علی محمدی (1388)، مجید شهریاری (1389)، داریوش رضایی نژاد و مصطفی احمدی روشن (1390) بودیم. دوره دوم که طی جنگ 12 روزه اتفاق افتاد رژیم ترور چهر خود را در سفاکی عیان تر ساخت و بی محابا ضمن شهادت دانشمندان، باعث شهادت خانواده ها، همسایگان و همراهان این عزیزان شده اند. در این دوره 15 تن از برترین دانشمندان ایران طی شش روز به شهادت رسیدند. دکتر محمدمهدی طهرانچی، عبدالحمید مینوچهر، احمدرضا ذوالفقاری، سیدامیرحسین فقهی، اکبر مطلبی‌زاده و فریدون عباسی در روز 23 خرداد، علی بکایی‌کریمی، منصور عسگری و سعید برجی در 24 خردادماه، علی باکویی در 25 خردادماه، سلیمان سلیمانی، سیدایثار طباطبایی‌قمشه، سیدمصطفی ساداتی‌آرمکی، ، سیداصغر هاشمی‌تبار، 27 خردادماه و سیدمحمدرضا صدیقی‌صابر به همراه 12 عضو خانواده در 3 تیرماه به شهادت رسیدند. دوره سوم نیز با شهادت دکتر سعید شمقدری در 3 فروردین 1405 به همراه دو فرزندشان آغاز شده است. سعید شمقدری دانشیار گروه کنترل دانشکده مهندسی برق دانشگاه علم و صنعت بود که تا زمان یادداشت نخستین شهید دانشمند در این دوره بوده است. دشمن که از شهادت وی آرام نگرفت به تخریب مراکز پژوهشی دانشگاه علم صنعت نیز پرداخت.

وظیفه رسانه‫های داخلی در مقابل ترور دانشمندان‫مان

همه ما ایرانیان در قبال این شهیدان مسئوولیم و ما اهالی رسانه بیشتر. وظیفه رسانه‫ها در این زمینه را می‫توان در هفت قسمت به اختصار بیان کرد. نخستین رسالت آگاهی بخشی، بزرگ‌نمایی و بازتاب خبری تهدیدات واقعی نسبت به دانشمندان علمی کشورمان است. دوم افشاگری و مستندسازی از طریق گزارش دقیق و مستند این رویدادها به افکار عمومی داخلی و جهانی است. سوم ایجاد گفتمان ضد ترور از طریق ایجاد فضایی برای گفتگو در مورد اهمیت نقش دانشمندان علمی در پیشرفت جامعه است. چهارم ایجاد حساسیت بین‫المللی با پوشش رسانه‌ای مناسب جهت طرح موضوع در نهادهای بین‌المللی است. پنجم بسیج اجتماعی و ایجاد تحرک روانی در خصوص اهمیت جایگاه اندیشمندان در جامعه و بین مردم و ایجاد وحدت و همبستگی در بین مردم در خصوص الگوی پیشرفت بومی است. ششم پوشش مثبت و حمایت از دانشمندان با تمرکز بر دستاوردها، موفقیت‌ها و ابداعات دانشمندان و هویت‫سازی دانش بومی است. در نهایت رسانه ها باید بر جنبه انسانی رویداد تأکید کنند. آنها با تمرکز بر زندگی، دستاوردها و تأثیر فقدان این دانشمندان بر پیشرفت علمی می‫توانند به انگاره‫سازی درست در خصوص آنان و راه آنان که پیشرفت بومی است، بپردازند.