.jpg)
تنگه هرمز؛ از غرامت تا معاهده، ایران چه مسیری را در پیش دارد؟
فاطمه عباس آباد - در منازعات حقوقی تنگهها، تعیین راهبرد تنها به استنادهای حقوقی محدود نمیشود، بلکه به شناخت ساختار جامعه بینالمللی و سازوکار تولید هنجارها نیز وابسته است. از این منظر، پاسخ دولت ساحلی میتواند از اقدامات متقابل قضایی تا طراحی رژیم حقوقی پایدار تغییر کند. انتخاب مسیر، مستقیماً بر هزینه-فایده حقوقی، امکان پذیرش منطقهای و ثبات بلندمدت رژیم عبور اثر میگذارد. دکتر مصطفی فضائلی، استاد تمام حقوق بینالملل و عضو هیات علمی دانشگاه قم، به سوالات خبرنگار دانشگاه انقلاب در خصوص تنگه هرمز در پرتو حقوق بین الملل به تشریح ماهیت و جایگاه حقوق بینالملل پاسخ داد.
۱. رویکرد انکاری به حقوق بینالملل چیست؟ این رویکرد، حقوق بینالملل را بیفایده و ناکارآمد میداند و معتقد است که تنها ابزاری در دست قدرتهای بزرگ است کمکی به منافع کشورها نمیکند.
۲. نگاه درست به حقوق بینالملل چیست؟نگاه واقعبینانه این است که حقوق بینالملل را آنگونه که هست بشناسیم، نه دچار افراط شویم و نه آن را انکار کنیم.
۳. جامعه بینالمللی چه ویژگیهایی دارد؟جامعه بینالمللی یک جامعه همگن و افقی است، فاقد ساختار سلسله مراتبی قدرت، برخلاف جوامع داخلی.
۴. قواعد حقوق بینالملل چگونه شکل میگیرند؟این قواعد محصول اراده اعضای جامعه بینالمللی هستند، نه برآمده از یک اراده برتر و مافوق.
۵.چرا حقوق بینالملل با حقوق داخلی قابل مقایسه نیست؟در حقوق داخلی، قانونگذار مقام مافوق و بیطرفی است که منافع متعارض را تنظیم میکند. اما در حقوق بینالملل، خود طرفهای رابطه (دولتها) قواعد را از طریق توافق شکل میدهند و رابطه قدرت در آن نقش تعیینکنندهای دارد.
۶. آیا هنجارهای بینالمللی همیشه عادلانه هستند؟ خیر، لزوماً عادلانه نیستند. این هنجارها برآیند رابطه قدرت و منافع طرفین هستند و طبیعتاً منافع طرفی که قدرت بیشتری دارد، بیشتر تامین میشود.
۷. نظریه بازیها چگونه در روابط بینالملل کاربرد دارد؟ هر طرف در روابط بینالملل به دنبال حداکثر کردن منافع خود است. برای شکلگیری رابطه، نیاز به رسیدن به نقطه تلاقی (توافق) است که حاصل کشمکش و رابطه قدرت بین طرفین است.
۸. چگونه میتوان واقعیت حقوق بینالملل را بهتر درک کرد؟ با شناخت ساختار جامعه بینالمللی و درک اینکه قواعد، محصول اراده و رابطه قدرت اعضاست، و تنظیم انتظارات متناسب با این واقعیت.
۹. آیا حقوق بینالملل بیخاصیت است؟ خیر، با وجود کاستیها، حقوق بینالملل ظرفیتهای مثبت بسیاری دارد و زبان مشترک جهانی است که میتواند در خدمت منافع ملی باشد.
حقوق بینالملل؛ نگاه افراطی، تفریطی و واقعبینانه
۱۰.دیدگاههای مختلف درباره حقوق بینالملل چیست؟ در عرصه بینالمللی، با دو رویکرد افراطی و تفریطی نسبت به حقوق بینالملل مواجه هستیم:
الف)رویکرد افراطی: این دیدگاه، حقوق بینالملل را با تمام هنجارها و الزاماتش، آنگونه که هست، میپذیرد و گاهی در توصیف آن دچار جزماندیشی میشود.
ب) رویکرد تفریطی: در مقابل، برخی افراد اساساً حقوق بینالملل را انکار میکنند و معتقدند که این حقوق هیچ خاصیتی ندارد و کمکی به منافع کشورها، به خصوص کشورهای در حال توسعه، نمیکند. این گروه، حقوق بینالملل را صرفاً ابزاری در دست قدرتهای بزرگ برای اعمال سلطه بر رقبا و دشمنانشان میدانند.
۱۱. چرا برخی همکاران، حتی از نقش حقوق بینالملل ابراز پشیمانی کردهاند؟ در جریان درگیریها، مانند جنگ دوازده روزه و تجاوز اخیر، برخی افراد اظهار پشیمانی کردهاند که وقت و عمر خود را صرف مطالعه حقوق بینالملل کردهاند، زیرا معتقدند این حوزه هیچ کمکی به آنها نمیکند و حافظ منافع کشورهای ضعیف نیست، بلکه تنها در خدمت قدرتهای بزرگ است. این یک نگاه تفریطی و نادرست به حقوق بینالملل است.
۱۲. نگاه درست و واقعبینانه به حقوق بینالملل چیست؟ نگاه درست این است که حقوق بینالملل را همانگونه که هست بشناسیم. نباید در توصیف آن دچار افراط (جزماندیشی) یا تفریط (انکار) شویم. حقوق بینالملل، حقوق جامعه بینالمللی است و برای درک صحیح آن، باید ساختار این جامعه را نیز درک کنیم.
۱۳.تفاوت جامعه بینالمللی با جوامع داخلی در چیست؟جامعه بینالمللی، جامعهای افقی و ارضی است، نه عمودی. این جامعه فاقد ساختار سلسله مراتبی قدرت است، برخلاف جوامع داخلی که دارای ساختار قدرت
ن ایران و عمان است، ایجاد تعامل و همکاری دوجانبه برای مدیریت ترافیک دریایی ضروری است.۶.استفاده از ظرفیت سازمانهای بینالمللی: بهرهگیری از ظرفیت سازمانهای منطقهای (مانند شانگهای، بریکس) و سازمانهای غیردولتی.۷.تقویت رویکردهای انتقادی: حقوقدانان باید با تقویت رویکردهای انتقادی به حقوق بینالملل (مانند رویکرد جهان سوم)، از ظرفیت دانشگاهها و مراکز پژوهشی برای دفاع از منافع ملی استفاده کنند.
۲۴.حقوقدانان در قبال منافع ملی چه وظیفهای دارند؟ حقوقدانان باید بیطرف باشند اما «بیتفاوت» نباشند. آنها باید نسبت به منافع ملی حساس بوده و از ابزارهای حقوق بینالملل برای پیشبرد این منافع استفاده کنند، نه اینکه صرفاً به آنچه گفته میشود پایبند باشند و رفتارهای دولتهای خود را توجیه کنند.
تنگه هرمز: دریافت غرامت، مصادره کشتی و آینده رژیم حقوقی:
۲۵. آیا ایران میتواند از کشتیهای کشورهای متخاصم یا کشورهای همکار با آنها به عنوان غرامت، توقیف یا مصادره کند؟توقیف یا مصادره اموال (از جمله کشتیها) برای دریافت غرامت، نیازمند صدور حکم قضایی مبنی بر محکومیت طرف مقابل به تخلف از تعهدات است. این اقدام باید در چارچوب قوانین داخلی و با رعایت اصل اقدام متقابل صورت گیرد تا از تبعات احتمالی علیه ایران جلوگیری شود. در قبال اقداماتی مانند مصادره اموال ایران توسط آمریکا، ایران نیز میتواند به صورت متقابل و از طریق قوانین داخلی و احکام قضایی، اموال مرتبط با کشورهای متخاصم را توقیف یا مصادره کند. این رویکرد باید با احتیاط و با در نظر گرفتن پیامدهای احتمالی در بلندمدت اتخاذ شود.
۲۶. آیا نیاز به تدوین یک رژیم حقوقی جدید و معاهدهای برای تنگه هرمز وجود دارد؟ با توجه به تجربه تنگههای داردانل و بسفر، که پس از جنگها دارای رژیمهای حقوقی خاصی شدند، به نظر میرسد تثبیت وضعیت تنگه هرمز نیازمند یک معاهده چندجانبه باشد. ایجاد یک نظام حقوقی یکجانبه توسط ایران، حتی با رایزنی با عمان، شکننده خواهد بود. توافقی که حداقل با کشورهای منطقه خلیج فارس منعقد شود، میتواند به تثبیت پایدارتر رژیم حقوقی تنگه هرمز کمک کند، هرچند این فرآیند ممکن است زمانبر باشد.
۲۷. آیا ایران میتواند به طور یکجانبه یک نظام حقوقی خاص برای تنگه هرمز ایجاد کند؟ایجاد یک نظام حقوقی یکجانبه برای تنگه هرمز، بدون وجود معاهدهای جامع، بسیار شکننده خواهد بود و از توجیه حقوقی قوی در نظام بینالملل برخوردار نیست. هرچند ممکن است ایران بتواند در شرایط خاص و در مقام اقدام متقابل، برخی محدودیتها یا مقرراتی را اعمال کند، اما این اقدامات باید با احتیاط و با در نظر گرفتن قوانین بینالمللی صورت گیرد تا از تبعات منفی جلوگیری شود.
