تنگه هرمز؛ یک بازدارنده راهبردی برای ایران است 

فاطمه عباس آباد - عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبائی تاکید کرد: تنگه هرمز به دلیل هزینه‌های بالایی که برای قدرت‌های فرامنطقه‌ای ایجاد می‌کند، به عنوان یک عامل بازدارنده راهبردی برای ایران عمل می‌کند. این بازدارندگی می‌تواند مانع اقدامات نامطلوب علیه ایران شود. 

دکتر محمدباقر خرمشاد، عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبائی با حضور در نشست «جایگاه بازدارندگی راهبردی تنگه هرمز در نظم جهانی؛ الزامات و سناریوهای آینده برای ایران و قدرتهای بزرگ» به سوالات دانشگاه انقلاب پیرامون تنگه هرمز، حقوق بین‌الملل و چالش‌های ژئوپلیتیکی پاسخ داد و به تشریح 

ابعاد حقوقی و استراتژیک تنگه هرمز، پیامدهای آن برای امپراتوری‌ها و بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی، و همچنین نقش حقوق بین‌الملل پرداخت. 

دکتر خرمشاد در ابتدای این مراسم، ضمن گرامیداشت یاد و خاطره امام راحل، شهدا و شهدای گرانقدر به ویژه رهبر شهید انقلاب اسلامی، شهدای ناو گروه قهرمان دنا و کودکان مظلوم مدرسه میناب، عزت و اقتدار کنونی کشور را مرهون فداکاری‌های رهبران شهید و ایثار رزمندگان به ویژه ارتش و سپاه پاسداران دانست. 

۱.جایگاه تنگه هرمز در حقوق بین‌الملل و پیامدهای آن برای قدرت‌های جهانی چیست؟

تنگه هرمز، به دلیل موقعیت استراتژیک حیاتی خود، همواره کانون توجه قدرت‌های جهانی و بازیگران منطقه‌ای بوده است. در گذشته، کنترل بر این تنگه عامل سقوط امپراتوری‌ها بوده و امروز نیز، منافع اقتصادی و سیاسی کلانی در گروی عبور و مرور امن در آن است. حقوق بین‌الملل، به‌ویژه کنوانسیون حقوق دریاها، چارچوبی برای تنظیم عبور و مرور در آب‌های بین‌المللی ارائه می‌دهد. 

تدوین این کنوانسیون، فرآیندی طولانی و پیچیده بوده که متناسب با منافع و نیازهای دولت‌های ذینفع شکل گرفته است. در حال حاضر، بازیگران اصلی در منطقه، مانند ایران، با توجه به طول سواحل و جزایر خود، موقعیت ممتازی در تنگه هرمز دارند و از این حاکمیت برای پیشبرد اهداف خود در عرصه بین‌المللی استفاده می‌کنند. 

۲.نقش "روایت‌سازی" جدید امنیتی و سیاسی در تحولات منطقه چگونه است؟ در سال‌های اخیر، شاهد تشدید "روایت‌سازی"های امنیتی و سیاسی در منطقه بوده‌ایم. بازیگران مختلف، از جمله قدرت‌های جهانی و نیروهای منطقه‌ای، با هدف تأثیرگذاری بر افکار عمومی و پیشبرد اهداف خود، در حال شکل‌دهی به روایت‌های جدیدی در حوزه سیاست، امنیت و حتی اقتصاد هستند. این روایت‌سازی‌ها گاهی با هدف تضعیف طرف مقابل و گاهی برای توجیه اقدامات خود صورت می‌گیرد. 

۳.حضور نیروهای خارجی در آب‌های نیمه‌باز خلیج فارس چه پیامدهایی برای امنیت منطقه دارد؟ حضور نیروهای خارجی در آب‌های نیمه‌باز خلیج فارس، به‌ویژه در تنگه هرمز، می‌تواند به عنوان یک عامل ناامنی تلقی شود. این حضور، ضمن ایجاد تنش‌های بالقوه، تمامیت ارضی و حاکمیت کشورهایی مانند ایران را نیز به چالش می‌کشد. در چنین شرایطی، دفاع از منافع ملی و حفظ امنیت، امری ضروری است که باید در چارچوب حقوق بین‌الملل صورت گیرد. 

۴. با توجه به تغییرات بنیادین در معادلات بین‌المللی، چه رویکردی برای حفظ منافع در تنگه هرمز اتخاذ می‌شود؟ در شرایط کنونی و با توجه به تغییرات بنیادین در معادلات بین‌المللی، کشورهایی مانند ایران باید با قدرت و با در نظر گرفتن واقعیت‌های موجود، از موقعیت استراتژیک خود در تنگه هرمز استفاده کنند. این امر شامل بهره‌برداری از ظرفیت‌های اقتصادی، مانند درآمدهای حوزه گاز، و همچنین تقویت قدرت چانه‌زنی در عرصه بین‌المللی است.همچنین، همکاری با کشورهای همسو در منطقه، مانند چین، هند و روسیه، می‌تواند به ایجاد یک جبهه قدرتمند در برابر فشارهای خارجی و حفظ منافع مشترک کمک کند.

خانم عباس آباد: ۵.نقش حقوق بین‌الملل در حل و فصل اختلافات و حفظ صلح در منطقه چیست؟حقوق بین‌الملل، ابزار مهمی برای تنظیم روابط بین کشورها و حل و فصل مسالمت‌آمیز اختلافات است. در مورد تنگه هرمز، حقوق بین‌الملل می‌تواند با تعیین قواعد مشخص برای عبور و مرور، از تنش‌ها کاسته و به حفظ صلح و امنیت در منطقه کمک کند.با این حال، همانطور که در متن اشاره شد، حقوق بین‌الملل غالباً بر اساس منافع قدرت‌های ذینفع شکل گرفته و این امر می‌تواند چالش‌هایی را در اجرای عادلانه آن ایجاد کند. در چنین شرایطی، ضرورت دارد که کشورها با اتکا به قدرت خود و همکاری با متحدان، در جهت حفظ منافع و امنیت خود گام بردارند. 

گشایش تنگه هرمز؛ فرصتی راهبردی یا تهدیدی برای ایران؟ 

۶. آیا تنگه هرمز برای ایران قدرت بازدارندگی ایجاد می‌کند؟ بله، تنگه هرمز به دلیل اهمیت حیاتی خود، قدرت بازدارندگی قابل توجهی را در اختیار ایران قرار می‌دهد. هزینه‌های سنگینی که برای قدرت‌های بزرگ در صورت بروز هرگونه اقدام نامطلوب در این تنگه متصور است، می‌تواند مانع از اقدامات خصمانه علیه ایران شود. این بازدارندگی، صرفاً به عوامل نظامی محدود نمی‌شود، بلکه پشتوانه مردمی و وطن‌دوستی ایرانیان نیز در این میان نقش کلیدی ایفا می‌کند. 

۷. بازدارندگی تنگه هرمز تا چه حد "راهبردی" است؟ بازدارندگی تنگه هرمز، یک عامل "راهبردی" و بنیادین محسوب می‌شود که می‌تواند بر سایر حوزه‌ها نیز تأثیر بگذارد. در کنار تنگه هرمز، عواملی مانند توان موشکی و همچنین حمایت مردمی، به عنوان اهرم‌های بازدارندگی راهبردی ایران عمل می‌کنند البته، در پی وقایع اخیر، میزان بازدارندگی توان هسته‌ای مورد تردید قرار گرفته است. 

۸.وضعیت کنونی نظم جهانی چگونه است و چه تأثیری بر جایگاه ایران دارد؟ جهان امروز در یک "گذار" طولانی از نظم تک‌قطبی به سمت نظم چندقطبی، چندمحوری و چندبلوکی قرار دارد. این دوران گذار با آشوب، بی‌نظمی و درگیری‌های گسترده منطقه‌ای و بین‌المللی همراه است. در چنین جهانی، قدرت‌های نوظهور منطقه‌ای مانند ایران، نقش فزاینده‌ای ایفا می‌کنند و بازیگران غیردولتی نیز از اهمیت بالایی برخوردار شده‌اند. 

۹.چه راهبردهایی برای حفظ منافع ایران در تنگه هرمز در شرایط کنونی پیشنهاد می‌شود.دو راهبرد اصلی در این خصوص قابل طرح است: 

۱. بازگشت به شرایط پیش از جنگ رمضان: این سناریو، هرچند مطلوبیت کمتری دارد، اما با پذیرش هزینه‌ها و تلاش برای جبران ویرانی‌ها، می‌تواند مسیری برای حفظ حداقل‌ها باشد.

۲.برقرارسازی یک رژیم حقوقی، سیاسی و امنیتی جدید با محوریت ایران: این سناریوی مطلوب، مستلزم تثبیت موقعیت دست بالای ایران در کنترل تنگه هرمز، تسهیل کشتیرانی و دریافت عوارض متناسب با هزینه‌های حفظ محیط زیست و امنیت است.

۱۰. الزامات تحقق سناریوی مطلوب چیست؟تحقق سناریوی مطلوب، نیازمند الزامات متعددی است، از جمله: 

الف)عزم و اراده لازم: غلبه بر ذهنیت "دست پایینی" و اتخاذ رویکردی قاطع و اطمینان‌بخش. 

ب)همراه سازی محیط منطقه‌ای و بین‌المللی: ایجاد ائتلاف‌های منطقه‌ای (مانند ایران، عمان، عراق، یمن) و جلب نظر کشورهای مصرف‌کننده انرژی (مانند چین، هند، ژاپن و کره جنوبی). 

پ)ایجاد رژیم حقوقی، امنیتی و مشارکتی جدید:ارائه پیشنهادات عملی برای تأمین امنیت پایدار در منطقه. 

۱۱.جایگاه تنگه هرمز در نظم آینده جهانی چگونه خواهد بود؟ گذار به سمت نظم چندقطبی، جایگاه تنگه هرمز را بیش از پیش برجسته می‌سازد. ایران با بهره‌گیری از ظرفیت‌های خود، می‌تواند سهم شایسته‌ای در نظم نوین جهانی در این گذرگاه استراتژیک کسب کند. این امر نیازمند دیپلماسی فعال، همراهی منطقه‌ای و تثبیت دستاوردهای میدانی در عرصه‌های سیاسی و حقوقی است. 

وی با بیان اینکه این نشست‌ها با هدف ارائه راهکارهای سیاستی به مسئولان کشور و کمک به عبور از "پیچ تاریخی" کنونی برگزار می‌شود در پایان یادآور شد: چهار وجه اصلی مورد بررسی شامل منظر حقوقی، اقتصاد دریا محور، سیاست و روابط بین‌الملل، و مباحث دریانوردی است.اندیشکده‌هایی چون اندیشکده چین، همکاری فعالی در این نشست‌ها دارند. در سلسله نشست‌های تخصصی با محوریت "جایگاه تنگه هرمز در نظم نوین جهانی"، اساتید و کارشناسان برجسته به بررسی ابعاد مختلف این گذرگاه استراتژیک و پیامدهای آن برای ایران پرداختند. این نشست‌ها با هدف جانمایی کشور در نظم جدید جهانی و جمع‌آوری پیشنهادات سیاستی برای مسئولان برگزارشد.

تنگه هرمز به دلیل هزینه‌های بالایی که برای قدرت‌های فرامنطقه‌ای ایجاد می‌کند، به عنوان یک عامل بازدارنده راهبردی برای ایران عمل می‌کند. این بازدارندگی می‌تواند مانع اقدامات نامطلوب علیه ایران شود.تنگه هرمز، علاوه بر توان موشکی و سایر قابلیت‌های نظامی، به عنوان یک «اهرم بازدارنده راهبردی» در کنار پشتوانه مردمی ایران، مورد تأکید قرار گرفت.

سخنر

خانم عباس آباد: انان به شرایط پرتلاطم و پرآشوب جهان امروز اشاره کرده و آن را «جهان بی‌نظم» یا «جهان در گذار» نامیدند. در چنین جهانی، قدرت‌های کوچک و میانه در معرض زوال قرار دارند و تنها بازیگران قدرتمند و پایدار می‌توانند جایگاه خود را در نظم آینده تثبیت کنند. یکی از اهداف کلان نشست، جانمایی ایران در نظم جدید جهانی بود. تأکید شد که ایران به عنوان یک قدرت منطقه‌ای، ظرفیت‌های خوبی برای دستیابی به جایگاه شایسته خود دارد که تنگه هرمز یکی از این ظرفیت‌هاست.سناریوهای آینده تنگه هرمز: دو سناریو اصلی برای آینده تنگه هرمز مطرح شد:

۱.سناریوی نامطلوب: بازگشت به شرایط قبل از جنگ رمضان، با هزینه‌های انسانی و اقتصادی برای ایران.

۲.سناریوی مطلوب: برقرارسازی یک رژیم حقوقی، سیاسی و امنیتی جدید با محوریت ایران، که شامل کنترل و مدیریت کارآمد تنگه هرمز با دریافت عوارض و حفظ محیط زیست باشد.

۳.الزامات دستیابی به سناریوی مطلوب: برای تحقق سناریوی مطلوب، بر عزم و اراده لازم، غلبه بر روحیه «فرودست» در مذاکرات، تثبیت دستاوردهای میدانی در عرصه سیاسی و حقوقی، همراه سازی محیط منطقه‌ای و بین‌المللی، و ارائه پیشنهاد یک «نظام امنیتی مشارکتی و تعاونی جدید» تأکید شد.این نشست با ابراز امیدواری نسبت به مفید واقع شدن خروجی آن برای سیاست‌گذاران و مسئولین نظام، به پایان رسید. تأکید بر اهمیت تنگه هرمز به عنوان یک اهرم بازدارنده و ضرورت اتخاذ رویکردی فعالانه و عزتمندانه در صحنه بین‌المللی، از مهم‌ترین پیام‌های این گردهمایی بود.