ضرورت آموزش تامین آب آشامیدنی در شرایط بحرانی مانند جنگ و سیلاب

یکشنبه, 06 اردیبهشت,1405

ضرورت آموزش تامین آب آشامیدنی در شرایط بحرانی مانند جنگ و سیلاب

فاطمه عباس آباد - انگارهمین دیروز بود که در پی محاصره شدید اسرائیل و ممانعت از ورود مواد غذایی و آب و کمک‌های انسان‌دوستانه به غزه، میلیون‌ها فلسطینی در آستانه قحطی و گرسنگی قرار گرفتند. تاریخ هرگز روزهای طاقت فرسا و تاریک را از یاد نمی برد زمانی که ساکنان نوار غزه زیر بمباران ضد انسانی صهیونیست‌ها قرار گرفتند و آب و برقشا‌ن قطع شد. تصاویر رسانه‌ای فلسطینی؛ مادری را نشان میداد که در محاصره شدید آب و غذا قرار داشت و آرزوی بارش باران می‌کرد اما خبری از نزولات آسمانی نبود. مادری که برای رفع تشنگی کودکان خود آب دریا را بیش از ۲۰ بار جوشانده بود تا شاید قابل شرب شود اما فاجعه آنقدر اسفناک بود که در نبود آب آشامیدنی غیر بهداشتی حدود دو میلیون کودک فلسطفی به بیماری وبا و حصبه دچار شده بودند. منابع آب سالمی هم که فلسطینیان خارج از نوار غزه استفاده می کردند نیز عملاً به‌طور کامل توسط اسرائیلی ها کنترل می‌شد و تقسیم آب‌های زیرزمینی مشمول مقررات پیمان اسلو ۲ بود. به‌طور کلی، کیفیت آب در نوار غزه حتی از استاندارد جهانی هم پایین تر بود. دشمنی که بی شک شمر زمانه است حتی در صف آب و غذا به فلسطینیان تیراندازی می‌کرد و حالا نیز در جنگ رمضان علیه ایران تهدید به نابودی زیر ساخت‌ها کرد که اگر حمله می‌کرد مردم دچار بی آبی شدید میشدند، بنابراین آموزش های لازم قبل از جنگ، برای تامین آب آشامیدنی سالم در شرایط اضطراری بسیار لازم و ضروری است.
دکتر مهدی هادی عضو هیات علمی و رئیس مرکز تحقیقات آب پژوهشکده محیط زیست دانشگاه علوم‌پزشکی تهران، در گفت‌وگو با دانشگاه انقلاب درباره ضرورت برگزاری کارگاه های آموزشی و راه‌های تأمین آب آشامیدنی سالم در شرایط اضطراری و بحرانی مانند جنگ و سیلاب غیره.. گفت: در تعاریف پایه‌ای ابتدا باید بدانیم آب آشامیدنی سالم چیست؟ شرایط اضطراری چه معنایی دارد؟ تفاوت بلایا و بحران‌ها چیست؟ اهمیت تأمین آب در شرایط اضطراری ،خطرات ناشی از عدم دسترسی به آب سالم، پیامدهای بهداشتی و اجتماعی کمبود آب، اولویت‌بندی اقدامات ،مراحل و اصول مدیریت تأمین آب در شرایط بحرانی، منابع تأمین آب، منابع متداول مانند شبکه‌های آب، چاه‌ها، چشمه‌ها، راهکارها در صورت نبود هیچ منبع آبی قابل‌دسترس، آماده‌سازی برای ذخیره‌سازی و نگهداری آب ،روش‌های صحیح ذخیره‌ی آب، اصول نگهداری بهداشتی آب ذخیره‌شده، روش‌های تصفیه و گندزدایی آب در وضعیت اضطراری، معرفی شیوه‌های ساده و کاربردی برای مواقع بحرانی، راهکارهای تأمین آب در شرایط فوق‌بحرانی استفاده از منابع طبیعی، تراکم بخار، باران و روش‌های جایگزین چه روش هایی است.آب آشامیدنی سالم چیست؟
آب آشامیدنی سالم، حق طبیعی انسان و از ضروری‌ترین نیازهای حیات است.در صورت نبود دسترسی به آب سالم، حیات انسان در معرض تهدید جدی قرار می‌گیرد.
آب سالم باید: فاقد عوامل میکروبی بیماری‌زاباشد، فاقد مواد شیمیایی مضر مانند نیترات، آرسنیک و فلزات سنگین باشد،از نظر ظاهری بی‌بو، بی‌طعم و بدون رنگ و کدورت باشد، فاقد ترکیبات پرتوزا (رادیونوکلئیدها) شامل آلفا و بتا و... باشد.
استانداردهای مربوطه در دستورالعمل‌های سازمان جهانی بهداشت (WHO) و (EPA) مشخص شده‌اند.شرایط اضطراری چیست؟ شرایط اضطراری به هرگونه اختلال کوتاه‌مدت در تأمین آب گفته می‌شود که معمولاً در محدوده‌ای کوچک و قابل مدیریت رخ می‌دهد. نمونه‌ها:- شکستگی لوله‌ها یا خطوط انتقال - قطع برق و توقف پمپاژ آب - آلودگی موقتی آب به دلیل کلرزنی ناکافی - تعمیرات کوتاه‌مدت شبکه‌ی آب‌رسانی - قطع آب در ساختمان‌ها به‌دلیل خرابی پمپ یا مشکلات فنیدر این موارد معمولاً با مدیریت محلی و اقدامات سریع می‌توان مشکل را رفع کرد.شرایط بحرانی و بلایا: در مقابل، شرایط بحرانی در زمان وقوع بلایا و بحران‌های گسترده رخ می‌دهد؛ مانند:- زلزله، سیل، رانش زمین - جنگ‌ها یا خشکسالی‌های شدید در این حالت، زیرساخت‌ها آسیب می‌بینند و رفع مشکل با منابع محلی ممکن نیست. گاهی نیاز به کمک‌های ملی یا بین‌المللی وجود دارد و خطر شیوع بیماری‌های آب‌منتقل‌شونده به‌شدت افزایش می‌یابد.
پیامدهای تأمین آب در شرایط اضطراری و بلایا:
در شرایط اضطراری یا بحرانی، زمانی که منابع آب محدود می‌شوند، افراد ناچارند

برای تأمین نیاز آبی خود از منابعی استفاده کنند که احتمال آلودگی بیشتری دارند. در چنین شرایطی، خطر شیوع بیماری‌های آب‌منتقل‌شونده افزایش پیدا می‌کند.در بلایا معمولاً وسعت آسیب گسترده‌تر است؛ یعنی تخریب زیرساخت‌ها در سطح وسیع‌تری اتفاق می‌افتد. البته در همه‌ی بلایا کل زیرساخت‌ها از کار نمی‌افتند؛ شدت حادثه تعیین‌کننده است. در بسیاری از موارد، می‌توان با مدیریت منطقه‌ای و برنامه‌ریزی مرحله‌به‌مرحله مشکلات را برطرف کرد.
دلایل کمبود یا بی‌آبی در شرایط بحرانی:
بی‌آبی یا کاهش دسترسی به آب سالم معمولاً به دلایل زیر رخ می‌دهد:تخریب زیرساخت‌های تأمین آب، (لوله‌ها، خطوط انتقال، ایستگاه‌های پمپاژ و تصفیه‌خانه‌ها)آلودگی منابع آب: به دلیل اختلاط فاضلاب با شبکه‌ی آب آشامیدنی در اثر شکستگی لوله‌هاآسیب به مخازن ذخیره و مخازن هواییاختلال در عملکرد پمپ‌ها و سیستم تصفیه قطع برق و توقف فرآیند تصفیه یا انتقال آبدو چالش اصلی در بحران‌های آبی:
در چنین شرایطی با دو مسئله‌ی اصلی روبه‌رو هستیم:
1.کمبود آب: که افراد را مجبور به استفاده از منابع غیرمعمول و گاه آلوده می‌کند.
2. کاهش کیفیت آب: چون منابع جایگزین، کنترل‌شده و کلرزنی‌شده نیستند و اطمینان از سلامت آنها دشوار است.در شرایط عادی، آب شبکه‌ی توزیع به‌وسیله‌ی کلرزنی ایمن می‌شود و احتمال آلودگی ثانویه به حداقل می‌رسد. اما زمانی که آب از منابع دیگر مانند چاه، چشمه یا منابع سطحی تأمین می‌شود، باید صحت و سلامت آن بررسی و اطمینان حاصل شودتا خطر بیماری‌های انتقالی کاهش یابد.پیامدهای مصرف آب آلوده:
استفاده از منابع مشکوک می‌تواند پیامدهای جدی داشته باشد:بروزبیماری‌های گوارشی و افزایش اپیدمی‌های موضعی، افزایش موارد دهیدراتاسیون (کم‌آبی بدن) به دلیل ترس از مصرف آب آلوده ، فشار مضاعف بر سیستم سلامت و امدادرسانی،جالب است بدانید که در بلایا، بیشتر مرگ‌ومیرها ناشی از بیماری‌های مرتبط با آب آلوده هستند نه صرفاً کمبود آب. یعنی ممکن است آب در دسترس باشد، اما آلوده و خطرناک باشد.
گروه‌های آسیب‌پذیر: در بحران‌ها معمولاً کودکان و افراد دارای ضعف سیستم ایمنی بیش از سایرین در معرض خطر قرار می‌گیرند. اگر آلودگی آب به‌صورت گسترده رخ دهد، اپیدمی می‌تواند منطقه را در مدت کوتاهی درگیر کند.
مهم‌ترین بیماری‌های شایع در بحران‌های آبی:
نمونه‌های مهم عبارتند از:1. وبا (Cholera): عامل: باکتری Vibrio cholerae، راه انتقال: آلودگی آب توسط مدفوع بیماران ، اقدامات کنترلی: کلرزنی مؤثر، جوشاندن آب، جداسازی بیماران، شدت خطر بسیار بالا، احتمال اپیدمی سریع
2. حصبه (Typhoid Fever):عامل: باکتری *Salmonella typhi،راه انتقال از طریق آب یا غذای آلوده، کنترل: رعایت بهداشت فردی، واکسیناسیون و تصفیه آب
3. هپاتیت A:راه انتقال: آب و مواد غذایی آلوده، پیشگیری: رعایت بهداشت عمومی، جوشاندن آب و واکسیناسیون در مناطق درگیر
4. عفونت‌های انگلی (مانند ژیاردیازیس): عامل: انگل Giardia lamblia، راه انتقال مصرف آب حاوی کیست انگل، کنترل: فیلتراسیون دقیق یا جوشاندن آب قبل از مصرف
راهکارهای مقابله با آلودگی آب و بیماری‌های ناشی از آن در شرایط اضطراری؛
در شرایط اضطراری، آب‌های سطحی به دلیل ورود فضولات حیوانی، ممکن است آلوده به تخم انگل‌ها شوند.این انگل‌ها معمولا با کلرزنی از بین نمی‌روند. دو روش اساسی برای تصفیه آب در مقیاس کوچک پیشنهاد می‌شود:
1.جوشاندن آب:این روش یکی از مؤثرترین راه‌ها برای از بین بردن طیف وسیعی از عوامل بیماری‌زا، از جمله تخم انگل‌ها و ویروس‌ها است.
2.فیلتراسیون: در صورت عدم دسترسی به امکان جوشاندن، می‌توان با استفاده از مواد در دسترس، فیلترهایی ساده ساخت تا ناخالصی‌ها و عوامل بیماری‌زا را تا حدودی جداسازی کرد. در این ارائه، روش‌های ساخت این فیلترهای مقیاس کوچک را برای شرایط اضطراری شرح خواهیم داد.علاوه بر انگل‌ها، بیماری‌های ویروسی مانند فلج اطفال (Polio) نیز می‌توانند در شرایط بحرانی شیوع پیدا کنند.
بیماری‌هایی که در زمان بحران‌های مرتبط با آب بروز می‌کنند را می‌توان به سه دسته اصلی تقسیم کرد:دسته اول: بیماری‌های ناشی از مصرف آب آلوده (Waterborne Diseases): این بیماری‌ها مستقیماً در اثر نوشیدن آب آلوده به عوامل بیماری‌زا (باکتری، ویروس، انگل) منتقل می‌شوند. علائم این بیماری‌ها معمولاً در ابتدای بحران یا بلافاصله پس از آن ظاهر می‌شوند.مثال‌ها: وبا، حصبه، هپاتیت A، تیفوئید، و بیماری‌های انگلی مانند ژیاردیازیس و کریپتوسپوریدیوزیس.کنترل: اطمینان از کیفیت آب آشامیدنی از طریق تصفیه (مانند جوشاندن یا فیلتراسیون) یا کلرزنی مؤثر.دسته دوم: بیماری‌های ناشی از کمبود بهداشت و شستشو (Water-washed Diseases).
این دسته از بیماری‌ها در اثر محدودیت دسترسی به آب برای مصارف بهداشتی (مانند شستشوی دست و صورت، اس

تحمام) بروز می‌کنند و معمولاً با کمی تأخیر نسبت به دسته اول شایع می‌شوند.مثال‌ها: بیماری تراخم (Trachoma): ناشی از باکتری توسط مگس‌ها منتقل می‌شود و با عدم شستشوی کافی دست و صورت، شیوع می‌یابد. کنترل آن با رعایت بهداشت فردی و کنترل مگس‌ها امکان‌پذیر است.گال (Scabies): ناشی از انگل سارکوپتس اسکاپی (Sarcoptes scabiei) که در اثر عدم شستشوی کافی و تماس پوستی در شرایط کمبود آب رخ می‌دهد. این بیماری درمان دارویی دارد.کنترل: تأمین آب کافی برای نیازهای بهداشتی و تشویق به شستشوی منظم دست و صورت.دسته سوم: بیماری‌های مرتبط با ناقلین آبی (Water-related Vector-borne Diseases).این بیماری‌ها توسط ناقلینی (معمولاً حشرات یا نرم‌تنان) منتقل می‌شوند که بخشی از چرخه زندگی خود را در آب یا محیط‌های مرطوب می‌گذرانند.مثال‌ها: مالاریا، تب دنگی، تب زرد، شیستوزومیازیس (Schistosomiasis).ناقلین: عمدتاً پشه‌ها (مانند پشه آئدس و آنوفل) و گاهی حلزون‌ها.شیوع در بحران: در شرایط بحرانی، تجمع آب‌های راکد (مانند مانداب‌ها، قوطی‌های رها شده، لاستیک‌های فرسوده) به محل مناسبی برای تخم‌ریزی و تکثیر این ناقلین تبدیل می‌شود.کنترل: جلوگیری از تجمع آب‌های راکد، مدیریت صحیح فاضلاب و زباله، و در صورت لزوم، سم‌پاشی برای کنترل جمعیت ناقلین. این بیماری‌ها معمولاً در مراحل بعدی پس از وقوع بحران و در صورت عدم مدیریت صحیح محیطی، مشاهده می‌شوند.
بیماری‌های قارچی:که می‌توانند از طریق تماس با آب‌های آلوده یا سیلابی وارد بدن شوند.این بیماری‌ها معمولاً از طریق تماس پوست با آب آلوده، زخم‌ها، چشم یا غشاهای مخاطی منتقل می‌شوند.
نکات کلیدی برای کنترل:
برای انگل‌ها: جوشاندن یا فیلتراسیون آب.برای باکتری‌ها و ویروس‌ها کلرزنی، جوشاندن، رعایت بهداشت فردی.برای بیماری‌های بدون ناقل جلوگیری از تماس با آب‌های آلوده، شستشوی منظم دست‌ها، و درمان زخم‌ها.برای بیماری‌های ناقل‌دار: کنترل جمعیت ناقلین (مانند پشه‌ها) و از بین بردن محل‌های تخم‌ریزی آن‌ها.
تحلیل اپیدمیولوژیک بیماری‌ها در بلایای طبیعی (تجربیات جهانی و ایران):
در شرایط بحرانی، به‌ویژه هنگام وقوع جنگ، سیلاب‌ها یا تخریب زیرساخت‌ها، بیماری‌های مرتبط با آب و بهداشت در همان مراحل اولیه بروز می‌کنند. بررسی حوادث تاریخی نشان می‌دهد که اختلال در سیستم‌های آب و فاضلاب، عامل اصلی شیوع بیماری‌هاست.
تجربیات ثبت‌شده در حوادث مختلف:زلزله بم (۱۳۸۲/۲۰۰۳): تخریب کامل سیستم‌های آب و فاضلاب منجر به شیوع عفونت‌های تنفسی، اسهال‌های عفونی، بیماری‌های پوستی، گال (جرب) و پدیکولوزیس (شپش) شد که اردوگاه‌های اسکان موقت را تا چندین ماه درگیر کرد.زلزله کرمانشاه (۱۳۹۶/۲۰۱۷): آسیب به زیرساخت‌ها باعث بروز اسهال‌های عفونی، عفونت‌های پوستی و پدیکولوزیس طی چند هفته تا چند ماه شد.سیل گلستان و خوزستان (۱۳۹۸/۲۰۱۹): شیوع اسهال‌های حاد، بیماری‌های پوستی و افزایش جمعیت ناقلین (حشرات) در منطقه گزارش شد.سیل‌های پاکستان (۲۰۱۰ و ۲۰۲۲):در سال ۲۰۱۰ شاهد اپیدمی وبا و بیماری‌های منتقله توسط ناقلین (مالاریا و دنگی) بودیم. در سال ۲۰۲۲ نیز، تغییرات اقلیمی و سیل، منجر به شیوع مجدد دنگی، مالاریا و سل (TB) شد.زلزله هائیتی: تخریب زیرساخت‌ها و سیلاب، اپیدمی‌های گسترده بیماری‌های روده‌ای (مانند وبا) را به همراه داشت.سونامی اندونزی: به دلیل انرژی بالای تخریب، علاوه بر بیماری‌های معمول، عفونت‌های ناشی از زخم‌های باز و تروما (از جمله خطر کزاز) به دلیل آلودگی محیط، اولویت درمانی داشت.سیل هند (۲۰۱۸): یکی از موارد بارز شیوع لپتوسپیروزبود که معمولاً در شرایط سیلابی و تماس با آب‌های آلوده به ادرار جوندگان (موش) شایع می‌شود.
اولویت‌بندی اقدامات در شرایط بحران:
اصل اساسی در مدیریت بحران، پیشگیری از شیوع بیماری‌های سریع‌الانتشار است. بر خلاف تصور رایج که صرفاً «تأمین آب» را اولویت اول می‌دانند، تجربه نشان می‌دهد که رویکرد جامع‌تری مورد نیاز است:
حتی اگر آب آشامیدنی سالم تأمین شود، تا زمانی که مدیریت دفع فضولات انسانی و حیوانی انجام نشود، زنجیره انتقال بیماری قطع نخواهد شد.چرا بهسازی؟ در بیماری‌هایی مانند «وبا»، آلودگی آب‌های سطحی توسط فضولات انسانی عامل اصلی شیوع است.اقدام فوری: ایجاد توالت‌های صحرایی و سرویس‌های بهداشتی ایمن در فواصل مناسب از منابع آب و محل‌های اسکان، برای دفع بهداشتی فضولات انسانی.اولویت دوم: تأمین آب سالم (Water Supply): تأمین آب در کنار بهسازی محیط، از بروز بیماری‌های اسهالی و گوارشی جلوگیری می‌کند. با این حال، تأمین آب به تنهایی بدون سیستم دفع فاضلاب، شکست‌خورده محسوب می‌شود. در شرایط اضطراری، کنترل اپیدمی تنها با توزیع آب سالم ممکن نیست. اولویت استراتژیک باید ترکیب «تأمین آب» با «ایجاد سیستم دفع بهداشتی فضولات (Sanitation)» باشد تا از تماس عوامل ب

یماری‌زا با زنجیره غذایی و آب آشامیدنی جلوگیری شود.

دستورالعمل اولویت‌بندی و انتخاب منابع تأمین آب در شرایط اضطراری: در زمان بروز بحران‌هایی نظیر جنگ، زلزله، سیل یا تخریب زیرساخت‌ها، استراتژی تأمین آب باید بر مبنای چهار اصل کلیدی استوار باشد: ۱. امنیت و سلامت (کمترین آلودگی)۲. دسترسی آسان۳. نیاز حداقلی به تصفیه ۴. پایداری
با توجه به این اصول، منابع تأمین آب را می‌توان به ترتیب اولویت (از ایمن‌ترین به پرخطرترین) به شرح زیر دسته‌بندی کرد:سطح اول: منابع ایمن و قابل اعتمادآب‌های بسته‌بندی شده:به دلیل سلامت تضمین‌شده و عدم نیاز به تصفیه، امن‌ترین گزینه در اولویت اول هستند. توزیع گسترده آب بطری شده باید اولین راهکار متولیان تأمین آب در زمان قطع شبکه باشد.
۲. سطح دوم: شبکه‌های توزیع و منابع مهندسی‌شده: شبکه توزیع شهری: در صورتی که شبکه آسیب ندیده و اطمینان قطعی از عدم آلودگی آن وجود داشته باشد، شبکه آبرسانی شهری در اولویت دوم قرار دارد.چاه‌های حفاظت‌شده: در صورت اختلال در شبکه تصفیه آب شهری، چاه‌های عمیق و حفاظت‌شده که تحت نظارت متولیان هستند، منبع جایگزین معتبری محسوب می‌شوند.
۳. سطح سوم: سیستم‌های انتقال سیار (شرایط بحران حاد): آبرسانی تانکری: زمانی که دسترسی به شبکه و چاه‌های محلی قطع شده است، توزیع سیار آب توسط تانکرهای مخصوص به مناطق مسکونی، به‌عنوان راهکار حیاتی توسط متولیان باید اجرا شود. این روش مستلزم برنامه‌ریزی قبلی سازمان‌های مسئول برای شرایط اضطراری است.
۴. سطح چهارم: منابع طبیعی و جایگزین (شرایط وخیم): در صورتی که تمام منابع فوق مختل شده باشند، باید به سراغ منابع طبیعی رفت. استفاده از این منابع مستلزم تصفیه، گندزدایی و پایش مداوم است:آب باران: جمع‌آوری آب باران با رعایت اصول بهداشتی.چشمه‌ها و رودخانه‌ها:در مناطق روستایی دسترسی به این منابع بیشتر است. (دقت شود: کیفیت این منابع بسته به موقعیت جغرافیایی و احتمال آلودگی بالادست باید ارزیابی شود).آب‌های راکد و مانداب‌ها: به عنوان آخرین و پرخطرترین گزینه، تنها در شرایطی که هیچ منبع دیگری در دسترس نیست، با عملیات تصفیه دقیق و ضدعفونی شدید قابل استفاده هستند.
مهم‌ترین استراتژی شهری (به ویژه در ۷۲ ساعت اول بحران):توزیع تانکرها و آب‌های بطری شده، به خصوص اگر شبکه توزیع مختل شده باشد.تامین آب در مناطق روستایی:اولویت اول: شبکه توزیع: بسیاری از روستاها شبکه توزیع دارند و این اولویت اصلی است.منابع طبیعی در دسترس (اولویت‌های بعدی): چاه‌های حفاظت شده: باید فاصله ایمنی (حداقل ۱۰ متر) با چاه‌های فاضلاب داشته باشند.باید دارای درپوش باشند تا از ورود فضولات و آلودگی جلوگیری شود.محل نگهداری چاه باید سرپوشیده باشد. چشمه‌های طبیعی. قنوات.نکته مهم: حتی در استفاده از چاه‌ها، رعایت موارد ایمنی و حفاظتی الزامی است. استفاده از چاه‌های حفاظت شده نیاز به کلرزنی ندارد. انتخاب جنس و نوع ظرف: ظروف Food Grade (مناسب مواد غذایی):حتماً از ظروفی استفاده کنید که دارای علامت "فود گرید" (درجه غذایی) هستند (معمولاً از جنس پلی‌اتیلن).بازیافت ظروف خانگی: مناسب شرب: ظروفی که قبلاً حاوی روغن‌های خوراکی (روغن مایع) بوده‌اند، پس از شستشوی کامل، برای ذخیره آب شرب مناسب هستند.غیر مناسب شرب: ظروفی که حاوی مواد شیمیایی مانند مایع ظرفشویی، مواد شوینده یا پاک‌کننده بوده‌اند، به هیچ‌وجه نباید برای آب شرب استفاده شوند. این ظروف تنها برای مصارف بهداشتی (مانند شستشو یا استفاده در توالت) کاربرد دارند.ویژگی‌های فیزیکی مطلوب، درب‌دار،ظرف حتماً باید درب محکم و استاندارد داشته باشد.غیرشفاف: ترجیحاً از ظروف غیرشفاف استفاده کنید تا از تابش مستقیم نور خورشید و در نتیجه رشد جلبک‌ها جلوگیری شود. آماده‌سازی و ضدعفونی ظروف (برای مخازن غیرروتین): نکته مهم: مخازن ذخیره آب ساختمان که به صورت روزانه از آب شبکه پر و خالی می‌شوند، نیازی به ضدعفونی مداوم ندارند. این دستورالعمل مخصوص ظروفی است که به صورت دوره‌ای یا در شرایط اضطراری استفاده می‌شوند و از تمیزی آن‌ها اطمینان ندارید.
گام اول (شستشوی فیزیکی): ابتدا ظرف را با مواد شوینده معمولی کاملاً بشویید و آبکشی کنید تا آلودگی‌های احتمالی دیواره‌ها پاک شوند.گام دوم (گندزدایی):برای ضدعفونی دیواره‌های داخلی ظرف، از محلول‌های کلر استفاده کنید:مواد در دسترس:محلول‌های هیپوکلریت کلسیم (به شکل قرص) یا هیپوکلریت سدیم (وایتکس/سفیدکننده).
هشدار مهم در انتخاب وایتکس: حتماً ازمحلول خالص هیپوکلریت سدیم استفاده کنید. از خرید و استفاده از سفیدکننده‌هایی که حاوی "مواد معطر"، "دترجنت‌ها" یا افزودنی‌های دیگر هستند، خودداری کنید؛ زیرا این ترکیبات برای سلامت انسان مضر بوده و در مخزن آب باقی می‌مانند.
روش‌های گندزدایی مخازن و محاسبه حجم آب مورد نیاز
۱. گندزدایی مخازن ذخیره‌سازی آب:محلول‌های مجاز برای گندزدایی مخازن:هی

پوکلریت سدیم (وایتکس): نکته مهم: برای گندزدایی مخازن، می‌توانید از وایتکس‌های حاوی دترجنت و مواد معطر نیز استفاده کنید، زیرا این مواد صرفاً با دیواره مخزن در تماس هستند و وارد آب شرب نمی‌شوند.نحوه آماده‌سازی (برای هر متر مکعب حجم مخزن): یک لیتر محلول کلر ۵% (وایتکس معمولی) + آب تا ۲۵% حجم مخزن. فرآیند: مخزن را با این محلول پر کرده، به مدت ۲۴ ساعت درب آن را ببندید. سپس مخزن را کاملاً تخلیه و آبکشی کنید.هیپوکلریت کلسیم (پودر یا قرص):نکته: معمولاً در بازار به صورت پودر ۶۰-۷۰% موجود است.نحوه آماده‌سازی: ابتدا ۷۵ گرم (معادل تقریبی ۳ قاشق غذاخوری) از پودر را در ۱ لیتر آب حل کنید تا محلول مادر تهیه شود. فرآیند (برای هر متر مکعب حجم مخزن):یک لیتر از محلول مادر تهیه شده را با آبی که تا ۲۵% حجم مخزن پر کرده‌اید، مخلوط کنید. سپس مخزن را کاملاً پر کرده و به مدت ۲۴ ساعت درب آن را ببندید. در نهایت مخزن را تخلیه و آبکشی کنید.محلول‌های مورد استفاده برای گندزدایی مستقیم آب شرب:فقط هیپوکلریت سدیم خالص (بدون دترجنت و مواد معطر):** در صورت نیاز به گندزدایی مستقیم آب شرب، حتماً از محلول‌هایی استفاده کنید که صراحتاً "هیپوکلریت سدیم ۵% + آب دیونیزه" روی برچسب آن‌ها ذکر شده باشد.
۲. روش محاسبه حجم مخازن:
مخازن مکعبی:حجم (متر) × عرض (متر) × ارتفاع (متر) × ۱۰۰۰ = حجم به لیترمخازن استوانه‌ای: (عدد پی × قطر به توان ۲ × ارتفاع) / ۴ × ۱۰۰۰ = حجم به لیتر (مقدار تقریبی پی ≈ ۳.۱۴)مخازن بیضی شکل (مانند تانکرهای حمل آب): (عدد پی × ارتفاع × قطر بزرگ به توان ۲) / ۱۶ × طول × (ضریب تبدیل واحد) = حجم (بسته به واحدها)
۳. محاسبه نیاز آبی خانوار در شرایط بحرانی (بر اساس رهنمودهای بقا):
حداقل نیاز حیاتی (آب شرب): ۱.۵ تا ۲.۵ لیتر به ازای هر نفر در روز (با فرض عدم فعالیت شدید و در دمای متعادل).مصارف بهداشتی (شستشوی دست، صورت و...): ۲ لیتر به ازای هر نفر در روز.مصارف پخت و پز: ۲ لیتر به ازای هر نفر در روز.مجموع نیاز روزانه به ازای هر نفر: ۵ تا ۶.۵ لیتر.مثال: یک خانواده ۳ نفره برای ۳ روز نیاز به ذخیره آب دارد:حداقل آب مورد نیاز: ۳ نفر × ۵ لیتر/نفر/روز × ۳ روز = ۴۵ لیتر(با در نظر گرفتن حداقل نیازها) در صورت در نظر گرفتن نیازهای کمی بیشتر: ۳ نفر × ۶.۵ لیتر/نفر/روز × ۳ روز = ۵۸.۵ لیتر
مخازن ذخیره‌سازی:مخازن با ظرفیت‌های مختلف، از جمله مخازن ۵۰ لیتری، در بازار موجود هستند.نمونه‌هایی از این مخازن مجهز به شیر تخلیه بوده و در صورت مصرف بهینه، می‌توانند نیاز یک خانواده را تا سه روز تأمین کنند.
تأمین آب در مراکز درمانی:تأمین آب در مراکز درمانی باید بر اساس نیاز بیماران صورت گیرد.بیماران سرپایی: به ۵ لیتر آب نیاز دارند.بیماران بستری: به ۴۰ تا ۶۰ لیتر آب نیاز دارند.
نحوه نگهداری آب در ظروف و مخازن:
شرایط نگهداری: ظروف و مخازن نگهداری آب باید در مکانی خنک، دور از تابش مستقیم آفتاب و بر روی زمین (با فاصله مناسب) قرار گیرند.در مناطق روستایی: از مناطقی که احتمال دسترسی دام و حیوانات وجود دارد، فاصله مناسبی داشته باشند.اصل مصرف: مصرف آب باید بر اساس اصل "اولین ورودی، اولین خروجی" (FIFO) انجام شود تا از ماندگی طولانی مدت آب جلوگیری گردد.
مدت زمان قابل استفاده بودن آب ذخیره شده: آب با کلر باقی‌مانده (از شبکه توزیع):اگر آب از شبکه توزیع (که معمولاًحاوی ۰.۲ تا ۰.۵ میلی‌گرم بر لیتر کلر است) گرفته شده باشد، می‌توانید ظروف را تا ۱ تا ۳ ماه نگهداری کنید و آب همچنان قابل شرب است.در شرایط خنک، این مدت زمان می‌تواند تا ۶ ماه نیز افزایش یابد.
آب بدون کلر (از منابعی مانند چشمه یا قنات):اگر آب کلرزنی نشده باشد (مانند آب چشمه یا قنات)، احتمال آلودگی بیشتر است. در این شرایط، آب حداکثر ۱ تا ۳ روز قابل نگهداری است.حتی در صورت نگهداری در شرایط بهتر، حداکثر تا یک هفته قابل استفاده است، زیرا به تدریج رشد باکتری‌ها افزایش یافته و بو و طعم آب تغییر می‌کند. این تغییرات ممکن است باعث غیرقابل شرب شدن آب از نظر بهداشتی و زیباشناختی شود، حتی اگر پاتوژن بیماری‌زا نداشته باشد.نکات مهم در استفاده از آب ذخیره شده:استفاده از مخازن مناسب: ترجیحاً از مخازنی استفاده کنید که دارای شیر تخلیه باشند تا نیازی به باز کردن مداوم درپوش نباشد و احتمال آلودگی کاهش یابد.روش برداشت: از پیمانه یا ملاقه برای برداشتن آب استفاده کنید تا از آلوده شدن آب ذخیره شده جلوگیری شود.اولویت مصرف: اولویت مصرف آب باید به ترتیب زیر باشد:• نوشیدن• بهداشت• غذا• صرفه‌جویی در مصرف آب: تا حد امکان در مصرف آب صرفه‌جویی کنید. به عنوان مثال، برای شستشوی دست می‌توانید به جای آب و صابون از الکل استفاده کنید.در شرایط نیاز به تصفیه آب:اگر در شرایطی هستید که منابع آبی شما احتمال آلودگی دارند و نیاز به تصفیه دارند، باید چه اقداماتی انجام دهید؟حتماً. متن شما را روان‌تر، منسجم‌تر و ویرایش‌شده (با حفظ مفهوم و ترتیب منطقی) آماده کردم:

تا قبل از این، فرض ما این بود که منابع آب سالم در اختیار شما قرار دارد؛ یا از طریق متولیِ تأمین آب، یا با تانکر آب که به آن کلر زده شده و آب قابل ذخیره‌سازی است. اما در شرایطی که مجبور شوید از آبِ روخانه و آب‌های سطحی استفاده کنید، این آب دیگر نمی‌تواند به‌صورت مستقیم برای شرب استفاده شود. بنابراین باید با حداقل تصفیه، آن را به کیفیتی قابل‌قبول برسانید.
برای تصفیه آب، بسته به میزان کدری و آلودگی، از سه فرآیند اصلی استفاده می‌کنیم:ته‌نشینی، صافی‌سازی (فیلتر کردن) و گندزدایی. این مراحل می‌توانند کیفیت آب را برای مصرف شرب تا حد قابل‌توجهی تضمین کنند.
1) ته‌نشینی:در روش ته‌نشینی، آب را داخل ظرف بریزید و اجازه دهید *۱ تا ۲ ساعت* بماند. در این مدت، مواد معلق داخل آب ته‌نشین می‌شوند. سپس آب نسبتاً زلال‌تر را از قسمت بالایی بردارید.
2) صافی‌سازی (فیلتر کردن):بعد از ته‌نشینی، آب را از بسترهای فیلتر عبور می‌دهیم. فیلتر می‌تواند شامل موارد زیر باشد (بسته به دسترسی):- شن- پارچه چندلایه- زغال(زغالِ به دست آمده از آتش پس از سرد شدن)
هدف این مرحله کاهش کدری و باقی‌مانده ذرات معلق است تا آب برای گندزدایی آماده‌تر شود.
3) گندزدایی: در نهایت، برای از بین بردن میکروارگانیسم‌ها، آب باید گندزدایی شود. روش‌های اصلی عبارت‌اند از:- جوشاندن- کلرزنی- گندزدایی خورشیدی (SODIS / روش نور خورشید)
سناریوهای تصفیه بر اساس کیفیت آب (چهار حالت):
حالت اول: آب گل‌آلود (خیلی کدر)- اگر آب بوی خیلی زننده و غیرعادی داشته باشد (مثل بوی نفت، روغن یا مواد شیمیایی)، اصلاً مصرف نکنید.- اگر آب فقط کدر و سیلابی است (بدون بوی شیمیایی)، باید: 1) ته‌نشینی انجام شود . 2) سپس صاف‌سازی و فیلتر کردن (شن/پارچه/زغال) 3) در پایان گندزدایی با یکی از روش‌ها: جوشاندن یا کلر زدن یا روش خورشیدی حالت دوم: آب نسبتاً شفاف ولی مشکوکاگر آب ظاهر بهتری دارد و مثلاً از مرحله قبل کمتر کدر است:1) یک مرحله ضفیلتر کردن انجام دهید. 2) سپس گندزدایی (جوشاندن / کلر / روش خورشیدی)
حالت سوم: آب راکد یا ماندابیمثل آبی که در برکه یا محل تجمع آب پس از بارندگی جمع شده است:1) حتماً فیلتر کنید(شن و زغال یا روش‌های صافی‌سازی) 2) گندزدایی (جوشاندن / کلرزنی / روش خورشیدی)
حالت چهارم: آب مشکوک به آلودگی شیمیاییاگر رنگ‌هایی مثل مشکی یا سبز غیرعادی داشته باشد یا ظاهر آب اصلاً شبیه آب معمولی نباشد، این آب ممکن است آلوده به مواد شیمیایی باشد.
-اولویت اول: مصرف نکنید و دنبال آب سالم بگردید.- اگر مجبور هستید از آن استفاده کنید، باید از روش‌های تصفیه/تقطیر استفاده شود.
سولا استیل (Solar Still):یکی از روش‌های طبیعی برای این شرایط، سولا استیل است (تقطیر خورشیدی):- آب را در ظرف مناسب بریزید و در قالب یک سیستم تقطیر قرار دهید.- سپس با استفاده از گرما و نور خورشید، آب به بخار تبدیل می‌شود و دوباره به صورت آب نسبتاً خالص جمع‌آوری می‌گردد.(در واقع روش تقطیر، برای مقابله با برخی آلودگی‌ها مؤثرتر از روش‌های صرفاً فیزیکی مثل ته‌نشینی و فیلتر است.)- ته‌نشینی برای حذف مواد معلق - صافی‌سازی برای کاهش ذرات باقی‌مانده و کدری -گندزدایی برای حذف آلودگی میکروبی (جوشاندن/کلر/خورشید) و در صورتی که آلودگی شیمیایی محتمل است، اولویت با عدم مصرف و سپس در صورت ضرورت، استفاده از روش تقطیر است.
فرآیندهای اصلی تصفیه:برای اینکه آب ایمن شود، باید سه مرحله را طی کند:۱. ته‌نشینی: آب را ۱ تا ۲ ساعت در ظرفی ساکن نگه دارید تا ذرات معلق ته‌نشین شوند.۲. صافی‌سازی (فیلتراسیون): آبِ زلالِ رویی را از لایه‌های تصفیه‌کننده (مثل شن، پارچه‌های تمیز چندلایه، یا زغالِ سرد شده‌ی آتش) عبور دهید.۳.گندزدایی: برای از بین بردن میکروب‌ها، آب را بجوشانید، کلر بزنید و یا از روش‌های طبیعی (نور خورشید) استفاده کنید.

راهنمای تصفیه آب در شرایط اضطراری:
جوشاندن آب یکی از روش‌های اصلی و بسیار کاربردی برای گندزدایی در شرایط اضطراری است که تمامی عوامل بیماری‌زا (پاتوژن‌ها) را از بین می‌برد. اگرچه ممکن است طعم آب پس از جوشیدن کمی تغییر کند، می‌توانید با ریختن آبِ سرد شده در یک ظرف و تکان دادن آن (هوا‌دهی)، اکسیژن آب را افزایش داده و طعم آن را بهبود ببخشید.
نکات کلیدی در جوشاندن آب:
۱. دما و زمان:طبق استانداردهای جهانی (WHO)، اکثر عوامل بیماری‌زا در دمای ۷۰ درجه سانتی‌گراد تا میزان ۹۹/۹۹۹ درصد حذف می‌شوند. با این حال، چون نقطه جوش آب بسته به ارتفاع از سطح دریا تغییر می‌کند، زمان جوشاندن باید متناسب با ارتفاع منطقه تنظیم شود:مناطق نزدیک به سطح دریا (مانند سواحل خلیج فارس و خوزستان): حداقل *۱ دقیقه جوشاندن کفایت می‌کند.مناطق با ارتفاع ۱۰۰۰ تا ۲۰۰۰ متر: حداقل ۳ دقیقه جوشاندن توصیه می‌شود.مناطق مرتفع‌تر (بالای ۲۰۰۰ متر): بهتر است آب را تا ۵ دقیقه بجوشانید تا از نابودی کامل عوامل بیماری‌زا اطمینان حاصل شود.
۲. پیش‌تصفیه (فیلتراسیون):جوشاندن باید پس ازمرحله فیلتراسیون انجام شود. اگر آب کدر است، ابتدا باید کدورت آن را بگیرید. نیازی به فیلترهای پیشرفته نیست؛ می‌توانید از دو لایه پارچه تمیز استفاده کنید یا در صورت امکان، یک فیلتر شنی ساده بسازید (که در آموزش‌های بعدی به آن خواهیم پرداخت). عبور دادن آب کدر از پارچه، اثربخشیِ مرحله نهایی (جوشاندن یا کلرزنی) را به شدت افزایش می‌دهد.
۳. گندزدایی با کلر: علاوه بر جوشاندن، کلرزنی نیز یک روش موثر است. امروزه قرص‌های کلر مخصوص تصفیه آب در بازار موجود است. به طور معمول برای هر یک لیتر آب، از یک قرص استفاده می‌شود؛ اما همواره باید به دستورالعمل روی بسته‌بندی محصول توجه کرد.
راهنمای گندزدایی آب با سفیدکننده (وایتکس) و کلر در شرایط اضطراری:در صورتی که به قرص‌های تصفیه آب دسترسی ندارید، می‌توانید از مواد دیگری مانند کلرید کلسیم یا محلول سفیدکننده‌های خانگی (وایتکس) استفاده کنید.نکات مهم هنگام استفاده از وایتکس:
نوع وایتکس:
اطمینان حاصل کنید که از محلول وایتکس با غلظت ۵% هیپوکلریت سدیم استفاده می‌کنید. بر روی برچسب محصول باید عبارت "فاقد مواد دترجنت و مواد معطر" قید شده باشد. نوعی که برای مصارف خانگی رایج است و حاوی مواد شوینده یا خوشبوکننده است، مناسب نیست.
هدف:هدف اصلی در این مرحله، گندزدایی منبع آبی است که از کیفیت شرب آن مطمئن نیستید (مانند آب چاه یا چشمه). این آب ممکن است آلودگی میکروبی داشته باشد و نیاز به ضدعفونی دارد.
ساخت و استفاده از محلول کلر مادر (۱%):
برای گندزدایی آب و دستیابی به غلظت مناسب کلر باقی‌مانده (بین ۰.۵ تا ۱ میلی‌گرم بر لیتر برای شرایط عادی، و بالاتر از ۱ میلی‌گرم بر لیتر در صورت شیوع بیماری‌های اسهال)، ابتدا باید یک "محلول کلر مادر" با غلظت ۱% (معادل ۱۰,۰۰۰ میلی‌گرم بر لیتر) تهیه کنید.
تهیه محلول کلر مادر ۱% از وایتکس ۵%:
نسبت ۱ به ۴ را رعایت کنید: یعنی یک واحد از محلول وایتکس ۵% را با چهار واحد آب مخلوط کنید.به عنوان مثال، برای ساخت یک لیتر محلول کلر مادر: ۲۰۰ میلی‌لیتر (حدود ۱۴ قاشق غذاخوری) از محلول وایتکس ۵% را در یک ظرف یک لیتری بریزید و باقی حجم را با آب پر کنید تا به خط یک لیتر برسد.این محلولِ یک لیتری، "محلول کلر مادر" یا "محلول استوک" شما خواهد بود که غلظتی معادل ۱۰,۰۰۰ میلی‌گرم بر لیتر کلر دارد.
استفاده از محلول کلر مادر: از این محلول کلر مادر، برای گندزدایی مخزن آب یا مستقیماً آب آشامیدنی به نسبت‌های مورد نیاز استفاده خواهید کرد. (جزئیات نحوه استفاده و غلظت نهایی برای آب آشامیدنی در ادامه توضیح داده خواهد شد).
ساخت محلول کلر مادر از سایر مواد (مانند کلریت سدیم ۵%):
از کلریت سدیم ۵%: ۲۰۰ میلی‌لیتر از محلول را با ۸۰۰ میلی‌لیتر آب مخلوط کنید تا به حجم ۱ لیتر برسد. این نیز محلول کلر مادر ۱% خواهد بود.نکته:همیشه دستورالعمل‌های روی بسته‌بندی مواد شیمیایی را به دقت مطالعه کنید و از ترکیب مواد مختلف خودداری نمایید، مگر اینکه دستورالعمل مشخصی برای آن وجود داشته باشد.
نکات ایمنی هنگام کار با محلول‌های کلر:
1. رعایت اصول ایمنی: هنگام ساخت و استفاده از محلول‌های کلر، حتماً از *عینک ایمنی و در صورت امکان ماسک استفاده کنید.2. عدم ترکیب با مواد دیگر:هرگز محلول‌های کلر را با سایر مواد شوینده مانند سفیدکننده‌های دیگر (تای)، آمونیاک یا جوهر نمک مخلوط نکنید. این ترکیب باعث آزاد شدن گاز کلر سمی می‌شود که می‌تواند آسیب جدی به سیستم تنفسی وارد کند.
ب) نگهداری و طول عمر محلول کلر مادر (۱%):
ظرف نگهداری: محلول کلر مادر را باید در ظروف پلاستیکی تیره رنگ نگهداری کنید. ظروف فلزی مناسب نیستند و قرار دادن محلول در معرض نور باعث از بین رفتن خاصیت گندزدایی آن (تجزیه کلر) می‌شود.کاهش غلظت: هر بار که درب ظرف نگهداری باز می‌شود، مقداری از کلر فعال آن کاهش می‌یابد.مدت زمان نگهداری:در دمای زیر ۲۵ درجه سانتی‌گراد و در تاریکی با درب بسته: ۵ تا ۷ روز قابل استفاده است.در شرایط عادی (دمای بالاتر، نور یا در معرض هوا): ۲ تا ۳ روز قابل استفاده است.در شرایط نامساعد (گرما، نور شدید، یا باز بودن مکرر درب): حداکثر ۲۴ ساعت موثر است.

ج) روش استفاده از محلول کلر مادر برای گندزدایی مخزن آب:
فرض کنید یک مخزن ۵۰ لیتری دارید که با آب چشمه یا چاه پر شده و از عدم آلودگی میکروبی آن مطمئن نیستید.
برای آب شفاف: به ازای هر لیتر آب، ۳ قطره از محلول کلر مادر ۱% اضافه کنید.برای آب کدر: به ازای هر لیتر آب، ۷ قطره از محلول کلر مادر ۱% اضافه کنید.زمان انتظار: پس از اضافه کردن محلول کلر، حداقل ۳۰ دقیقه به آب فرصت دهید تا فرآیند گندزدایی کامل شود. سپس آب قابل استفاده خواهد بود.مثال عملی برای تانکر ۱۰۰۰ لیتری (آب کدر):
1. محاسبه مقدار کلر مادر: از آنجایی که برای هر لیتر آب کدر ۷ قطره لازم است، برای ۱۰۰۰ لیتر به ۷۰۰۰ قطره کلر مادر نیاز دارید.هر میلی‌لیتر محلول کلر مادر تقریباً حاوی ۲۵ قطره است. پس: ۷۰۰۰ قطره ÷ ۲۵ قطره/میلی‌لیتر = ۲۸۰ میلی‌لیتر محلول کلر مادر.هر قاشق غذاخوری حدود ۱۴ میلی‌لیتر است، بنابراین ۲۸۰ میلی‌لیتر معادل ۲۰ قاشق غذاخوری می‌شود.2. اضافه کردن به مخزن:۲۰ قاشق غذاخوری از محلول کلر مادر ۱% را به تانکر ۱۰۰۰ لیتری اضافه کنید.3. زمان عمل:اجازه دهید آب به مدت ۳۰ دقیقه بماند. در صورت امکان، می‌توانید مخزن را به آرامی هم بزنید تا کلر به طور یکنواخت پخش شود.4. استفاده: پس از ۳۰ دقیقه، آب مخزن برای استفاده (به عنوان آب آشامیدنی) آماده است.
د) روش گندزدایی با نور خورشید (Solar Water Disinfection - SODIS):
این روش جایگزینی برای استفاده از مواد شیمیایی است و به شرایط خاصی نیاز دارد:
نوع بطری: حتماً ازبطری‌های شفاف پلاستیکی(مانند بطری نوشابه) استفاده کنید. بطری‌های شیشه‌ای به دلیل جذب طول موج‌های UV توسط شیشه، برای این روش مناسب نیستند و گندزدایی صورت نمی‌گیرد.نحوه انجام:1. بطری شفاف را با آب پر کنید.2. بطری را به مدت حداقل ۶ ساعت در معرض نور مستقیم خورشید قرار دهید. (در روزهای ابری ممکن است زمان بیشتری لازم باشد).مکانیسم:اشعه ماوراء بنفش (UV) خورشید، همراه با افزایش دما در بطری، باعث از بین رفتن عوامل بیماری‌زا در آب می‌شود.
روش‌های تکمیلی گندزدایی آب و تامین آب در شرایط اضطراری الف) گندزدایی با نور خورشید (SODIS) و محدودیت‌های آن:کاربرد جهانی: روش گندزدایی با نور خورشید (SODIS) در بسیاری از مناطق آفریقا به طور گسترده استفاده می‌شود. افراد بطری‌های پلاستیکی شفاف حاوی آب را به مدت ۶ ساعت زیر نور آفتاب قرار می‌دهند تا آب تصفیه شود.محدودیت در برابر انگل‌ها: این روش قادر به از بین بردن کیست انگل‌ها نیست. بنابراین، اگر آب حاوی تخم انگل باشد، قبل از قرار دادن در بطری، باید مراحل پیش‌تصفیه (فیلتراسیون) با استفاده از فیلترهای پارچه‌ای یا شن انجام شود.
ب) گندزدایی با آبلیمو (روش مهارکننده رشد باکتری):کاربرد محدود: استفاده از آبلیمو یک روش گندزدایی قطعی نیست، اما می‌تواند تا حدی رشد باکتری‌ها را مهار کند.مکانیسم:اسیدیته (pH پایین) آبلیمو می‌تواند رشد برخی باکتری‌ها مانند ویبریو کلرا (عامل وبا) را کاهش دهد.وضعیت اضطراری: این روش تنها در صورتی توصیه می‌شود که هیچ‌کدام از روش‌های اصلی گندزدایی (مانند جوشاندن، استفاده از کلر، یا SODIS) در دسترس نباشد و دسترسی به آبلیمو نیز محدود باشد. با این حال، به عنوان یک راهکار جزئی برای کاهش احتمال آلودگی آب، می‌تواند در نظر گرفته شود.
ج) اهمیت پایش کیفیت آب در سیستم‌های تامین:
مسئولیت متولیان: سنجش کدورت و میزان کلر آب، اقدامات مهمی هستند که معمولاً توسط شرکت‌های تامین‌کننده آب انجام می‌شوند، نه مصرف‌کنندگان نهایی.نقاط سنجش: این سنجش‌ها باید در نقاط مختلف شبکه توزیع، از جمله نزدیک به محل تصفیه‌خانه (کله‌زنی) و همچنین دورترین نقاط شبکه مصرف، انجام شوند تا از کیفیت آب در سراسر شبکه اطمینان حاصل شود.سنجش کلر با قرص DPD: یکی از روش‌های پایش کلر باقیمانده در آب، استفاده از قرص‌های DPD است. این روش بیشتر برای متخصصان بهره‌بردار سیستم‌های تامین آب کاربرد دارد.
د) تامین آب در شرایط بحرانی و عدم دسترسی به منابع متعارف:
شرایط بحرانی: در مواقعی که هیچ‌یک از منابع معمول آب (شبکه توزیع، چاه، چشمه) در دسترس نیست و جان افراد در خطر است، باید به سراغ منابع جایگزین رفت.استفاده از آب باران: یکی از این منابع، جمع‌آوری و استفاده از آب باران است. این روش می‌تواند در شرایط اضطراری، نیاز اساسی به آب را تامین کند.
استفاده از منابع آب جایگزین در شرایط اضطراری: آب باران، برف و یخ: در شرایطی که دسترسی به منابع متعارف آب (مانند شبکه لوله‌کشی، چاه یا چشمه) وجود ندارد و کمک‌رسانی نیز امکان‌پذیر نیست، می‌توان از منابع طبیعی مانند آب باران، برف و یخ بهره برد.الف) استفاده از آب باران:آب باران به طور کلی یک منبع کم‌ریسک محسوب می‌شود، اما شرایط جمع‌آوری و کیفیت آن، به خصوص در مناطق شهری یا صنعتی، اهمیت ویژه‌ای دارد.شرایط مناسب برای استفاده مستقیم از آب باران:شدت بارش: زمانی که بارش باران شدید و مداوم است. در این حالت، آلودگی‌های اولیه موجود در جو (که با اولین بارش‌ها شسته می‌شوند) از آب حذف شده‌اند. محل بارش: در مناطقی که آلودگی صنعتی یا شهری وجود ندارد.نحوه جمع‌آوری:اگر آب مستقیماً از آسمان جمع‌آوری شود (مثلاً با استفاده از پارچه تمیز یا ظروف مناسب) و روی سقف‌ها، زمین یا سطوح آلوده نریخته باشد.

شرایطی که نباید مستقیماً از آب باران استفاده کرد: جمع‌آوری از سطوح آلوده: آب بارانی که از روی سقف‌ها (به خصوص سقف‌های قدیمی یا کثیف)، برگ درختان، یا زمین جمع‌آوری شده باشد، ممکن است حاوی فضولات پرندگان، گرد و غبار، مواد شیمیایی و سایر آلودگی‌ها باشد. در این موارد، حتماً باید مراحل فیلتراسیون (صاف‌سازی) و گندزدایی انجام شود. بارش کم و اولیه: در زمان شروع بارندگی یا بارش‌های پراکنده، آب ممکن است حاوی غلظت بالایی از آلودگی‌های جوی باشد. آب باران آلوده به مواد نفتی: در شرایط خاص مانند جنگ یا آتش‌سوزی در مخازن نفتی، آب بارانی که با ترکیبات نفتی مخلوط شده باشد، حتی با روش‌های تصفیه معمولی نیز قابل تصفیه برای شرب نیست.ب) استفاده از برف و یخ ذوب شده: در شرایط بحرانی زمستانی، برف و یخ نیز می‌توانند منبع آب باشند.
روش ذوب کردن:روش توصیه شده: برای جلوگیری از کاهش شدید دمای بدن (هیپوترمی) و تشنگی بیشتر،مستقیماً برف یا یخ را نخورید. بهترین روش این است که ابتدا آن‌ها را با استفاده از حرارت بدن (نگه داشتن در بطری و تکان دادن) یا حرارت خارجی (مانند آتش یا اجاق) ذوب کنید تا به مایع تبدیل شوند.نکات بهداشتی: در مناطقی که احتمال آلودگی برف و یخ وجود دارد (مانند مناطق شهری یا نزدیک به منابع آلوده)، پس از ذوب شدن، بهتر است آب حاصله را گندزدایی (با روش‌های ذکر شده قبلی مانند جوشاندن) کنید.
در شرایط فوق بحرانی که با منابع آب نامتعارف و ظاهراً آلوده روبرو هستیم، می‌توان با استفاده از روش‌های مختلف، آب را برای شرب آماده کرد. الف) فیلتر شنی دست‌ساز برای حذف کدورت و انگل‌ها:این روش برای تصفیه آب‌هایی که صرفاً کدر هستند (مانند آب رودخانه) و بوی نامطبوع یا ترکیبات شیمیایی/نفتی ندارند، بسیار مؤثر است.
ساخت فیلتر:1.دو بطری نوشابه را از وسط ببرید.2.قسمت بالایی یک بطری را به صورت برعکس داخل قسمت پایینی بطری دیگر قرار دهید.3.لایه اول (کف بطری بالایی):یک پارچه چندلایه یا پنبه قرار دهید.4. لایه دوم: زغال فعال (تهیه شده از سوختن چوب یا ذغال چوب) بریزید.5.لایه‌های بعدی: به ترتیب، ماسه ریز، ماسه درشت‌تر، و سپس سنگریزه‌های درشت (گراول) را اضافه کنید.فرآیند تصفیه:1. آب کدر را از قسمت بالایی فیلتر بریزید.2. آب پس از عبور از لایه‌های مختلف فیلتر، تصفیه شده و کدورت و رسوبات آن حذف می‌شود. این لایه‌ها حتی قادر به به دام انداختن تخم انگل‌ها نیز هستند.3. آب زلالی که از انتهای فیلتر خارج می‌شود، وارد مرحله بعدی تصفیه (گندزدایی) خواهد شد.ب) گندزدایی آب تصفیه شده:
آبی که از فیلتر شنی عبور کرده، ممکن است همچنان حاوی باکتری‌ها و ویروس‌ها باشد. بنابراین، گندزدایی ضروری است:
جوشاندن:بهترین و مطمئن‌ترین روش برای از بین بردن عوامل بیماری‌زا است. آب تصفیه شده را به مدت حداقل یک دقیقه بجوشانید.روش خورشیدی (SODIS): اگر دسترسی به آتش برای جوشاندن ندارید، آب تصفیه شده را در بطری‌های شفاف ریخته و به مدت ۶ تا ۸ ساعت زیر نور مستقیم آفتاب قرار دهید. این روش، به ویژه برای حذف عوامل بیماری‌زا مؤثر است. ج) روش تقطیر خورشیدی (Solar Still) برای آب‌های بسیار آلوده: این روش حتی برای تصفیه آب‌هایی که حاوی ترکیبات نفتی، فاضلاب، ادرار یا مدفوع هستند نیز قابل استفاده است.
فرآیند: 1. آب آلوده را در یک ظرف جمع‌آوری کنید. 2. می‌توانید مواد گیاهی (در صورت موجود بودن) را نیز به آب اضافه کنید. 3. ظرف را در معرض نور خورشید قرار دهید. 4. بخار آب حاصل از تبخیر، در قسمتی سردتر (مانند یک پوشش شیب‌دار یا کندانسور) جمع شده و به صورت مایع تصفیه شده (آب مقطر) تقطیر می‌شود. 5. این آب تقطیر شده، عاری از آلودگی‌های اولیه، مواد شیمیایی، نمک و عوامل بیماری‌زا است.د) ارزیابی اولیه آلودگی آب:قبل از هر اقدامی، ظاهر و بوی آب را بررسی کنید:آب نامناسب برای استفاده: آب‌هایی که بوی ترکیبات نفتی یا شیمیایی زننده دارند، رنگ سبز فسفری یا مایل به زرد دارند، یا لایه‌های چربی و روغن روی سطح آن‌ها مشاهده می‌شود، به هیچ عنوان قابل استفاده برای شرب نیستند.

هدف نهایی این است که یک سیستم کافی، ایمن و پایدار برای تامین آب جمعیت ایجاد شود، تا در بحران‌ها جان مردم به خطر نیفتد.

ضرورت آموزش تامین آب آشامیدنی در شرایط بحرانی مانند جنگ و سیلاب رویدادهای فرهنگی سازمان ترویج مطالعه و نشر جهاد دانشگاهی رویدادهای فرهنگ اجتماعی رویدادهای فرهنگی تهران فضای مجازی رویداد فرهنگی رویدادهای دانشجویی دانشگاه انقلاب