معنویت در جنگ رمضان و دست برتر ایران در برابر دشمنان
فاطمه عباس آباد- در تحلیل معنویت جنگ همین یک جمله بس که جبهه مومنان و کافران در تقابل با یکدیگر قرار میگیرند و نصرت خداوند برای مومنان حتمی است. مثلاً منظور معنوی بودن در جنگ، توجه به اصل وجود خداوند در جنگ است. دکتر بهزاد حمیدیه عضو هیئت علمی دانشگاه تهران در گفتوگو با دانشگاه انقلاب درباره «الهیات معنوی جنگ» گفت:حملات اخیر، زمینهای را فراهم کرد، تا ابعاد مختلف جنگ، از جمله جنبههای الهیاتی و معنوی آن، مورد بررسی قرار گیرد. در حالی که تحلیلهای اخیر بیشتر بر ابعاد سیاسی، اقتصادی و جغرافیایی متمرکز بودهاند، پرداختن به جنبههای الهیاتی و معنوی جنگ، امری ضروری و قابل توجه است.یکی از زوایای الهیات معنوی که میتوان به آن پرداخت، بازتاب این معنویت در آثار روحی و زندگی افراد است. همچنین، باید مراقب بود که بحث الهیات معنوی به سمت نگاههای رادیکال و مخرب سوق پیدا نکند؛ چرا که گاهی مباحث الهیاتی در جنگ، با حمایت از فاشیسم و نگاههای سنتگرایانه و متافیزیکال همراه شده است، همانطور که در آثار فیلسوفانی چون هایدگر نیز مشاهده میشود.
تعریف الهیات جنگ:مجموعهای از باورها، استدلالها و آموزههای دینی که برای تفسیر، توجیه یا تحدید جنگ به کار میرود. این مفهوم در ادیان مختلف معانی متفاوتی دارد و در سازمانهای نظامی برای توجیه اعزام سربازان استفاده میشود.سکولاریسم: تلاش غرب برای به حاشیه راندن دین و محدود کردن آن به امور فردی و خانوادگی، در حالی که امور کلان سیاسی، اجتماعی و اقتصادی بر اساس عقل بشری و سکولاریسم اداره شود.
وجدان بیدار: سربازان با وجدان بیدار در مورد توجیه جنگ و پیامدهای اخروی آن سوال میکنند، که این خود چالشی برای نظامهای سکولاریستی و لیبرالیستی است.
پروپاگاندای آمریکایی:استفاده از گفتمان توجیهی جنگ برای توجیه اعزام نیروهای نظامی با اهداف به ظاهر مقدس.
علت طرح مباحث علمی در زمان آتشبس:
جنگ تحمیلی سوم صرفاً نظامی نبوده، بلکه شامل نقشههای پنهانی، ترور دانشمندان و فرماندهان، خرابکاری و تحریمهای ناجوانمردانه بوده است. بنابراین، تبیین دستاوردها و تقویت نیروها همچنان اهمیت دارد. در مجموع، بر اهمیت تبیین دستاوردهای کمتر بیان شده ایران در حوزههای مختلف، به ویژه معرفتی، علمی و دینی، در کنار پیروزیهای اجتماعی و نظامی تاکید دارند و مفهوم "الهیات جنگ" را به عنوان ابزاری برای توجیه یا نقد جنگ مورد بررسی قرار میدهند.
وی افزود: تحلیل مفاهیمی همچون مفهوم الهیات معنوی جنگ،بررسی جنبههای معنوی و الهیاتی در پدیده جنگ.اهمیت بررسی معنوی، در مقابل تمرکز صرف بر تحلیلهای سیاسی و اقتصادی، بازتاب معنویت، تاثیر الهیات معنوی بر روح و زندگی افراد در دوران جنگ،هشدار نسبت به رادیکالیسم، جلوگیری از انحراف بحث الهیات جنگ به سمت حمایت از فاشیسم و نگاههای مخرب،ارائه چارچوب، تبیین مباحث ذیل الهیات معنوی جنگ،هدف، گشودن افقهای جدید برای دانشجویان الهیات بسیار مهم است به همین منظور تصمیم گرفتیم با همکاری انجمن علمی دانشجویی ادیان و عرفان دانشگاه تهران نشستی با عنوان« الهیات معنوی جنگ» در دانشگاه تهران برگزار کنیم.
وی تصریح کرد: جنگ، با ظاهر خشن، بیرحم و مخرب خود، در نگاه اول ضد معنویت به نظر میرسد. صحنههای دلخراش جنگ، رنجهای روحی، معنوی و جسمانی فراوانی را برای انسانها به همراه دارد. در این میان، بررسی الهیات معنوی جنگ، نیازمند نگاهی عمیقتر و دقیقتر است. تناقض ظاهری جنگ و معنویت: جنگ با مشغولیتهای فراوان، مانع تمرکز، مراقبه، ذکر و رسیدن به حالات معنوی مانند وحدت، جذبه و سماوی میشود.
نقش محیط:عارفان و راهبان سعی در حداقل رساندن مزاحمهای محیطی دارند تا تمرکز ذهنی حاصل شود.
ادبیات حماسی و عرفانی:در ادیان و مذاهب مختلف، ادبیات حماسی با عرفانی و معنوی همراه است.
نمونه: باگاواد گیتا:داستانی حماسی از یک جنگ که در ادامه به تعالیم عرفانی و معنوی میپردازد و شخصیت اصلی (ارجونه) را هدایت میکند.
نمونه، عرفان اسلامی: در عرفان اسلامی نیز با مفاهیم پیکار و جهاد معنوی روبرو هستیم.
الهیات به عنوان دستگاه منسجم:الهیات، نظامی یکپارچه برای جمع بین گزارهها، ایدهها، تعالیم و دادههای تاریخی است تا درک عقلی حاصل شود.
ضرورت انسجام:انسان قادر به درک امور متناقض نیست و نیازمند انسجام دادن به دادهها در یک دستگاه واحد است.ارجاع: کتاب «هندسه معرفتی کلام جدید» اثر دکتر ملکی.
۱. تضاد ظاهری جنگ و معنویت:
مشغلههای جنگ:جنگ با مشغولیتهای فراوان (ظاهری و باطنی)، ذهن را درگیر کرده و مانع تمرکز، مراقبه، ذکر و رسیدن به حالات معنوی (مانند استغراق، سماوی، جذبه، وحدت و یکدلی) میشود.نقش محیط:محیط جنگ سرشار از مزاحمهای بیرونی است، در حالی که عارفان و راهبان به دنبال محیطی آرام و خالی از مزاحمت برای تمرکز معنوی هستند.
۲. پیوند ناگسستنی جنگ و معنویت در ادیان و عرفان:ادبیات حماسی-عرفانی:در بسیاری از ادیان و مذاهب، ادبیات حماسی با مفاهیم عرفانی، اخلاقی و معنوی همراه شده است.نمونه بارز: باگاواد گیتا: این متن هندی، داستانی حماسی از یک جنگ را روایت میکند.شخصیت اصلی (ارجونه) در ابتدا با صحنه جنگ و کشتار دچار تردید میشود و نمیتواند آن را با مفاهیم معنوی مانند«آهیمسا» (آسیب نرساندن به دیگران) تطبیق دهد.
دکتر حمیدیه در ادامه، درباره تعالیم عرفانی و معنوی پر از معارف عمیق که باعث هدایت جنگ و پیروزی شد، خاطرنشان کرد: در ادبیات عرفان اسلامی نیز مفاهیم پیکار و جهاد معنوی با شور و شوق همراه است.
الهیات به عنوان چارچوبی برای درک متناقضات:دستگاه منسجم:الهیات به عنوان یک دستگاه فکری منسجم، به انسان کمک میکند تا گزارهها، ایدهها، مفاهیم و دادههای تاریخی مختلف را با یکدیگر جمع کرده و درکی واحد و عقلانی بیابد.
ضرورت انسجام:انسان قادر به درک امور متناقض به صورت جداگانه نیست و نیازمند ایجاد یکپارچگی و انسجام بین آنهاست.
ارجاع: برای درک عمیقتر این موضوع، به کتاب "هندسه معرفتی کلام جدید" اثر دکتر ملکی ارجاع داده شده است. اگرچه در نگاه اول جنگ و معنویت در تضاد به نظر میرسند، اما بررسی متون دینی و عرفانی نشان میدهد که این دو میتوانند در کنار هم قرار گرفته و حتی گاهی جنگ (به ویژه جهاد معنوی) به بستری برای بروز و ظهور معنویت تبدیل شود. الهیات نیز به عنوان یک چارچوب فکری، امکان درک این روابط پیچیده را فراهم میکند.
نکات مهم درباره «الهیات جنگ» و نسبت آن با باورهای دینی:الهیات به عنوان درک عقلانی:الهیات به طور کلی برای فهم عقلانی آموزهها و تعالیم یک مکتب دینی به کار میرود و موضوع اصلی آن خداشناسی است.
الهیات جنگ:این رویکرد، به بررسی نسبت جنگ با باورهای دینی میپردازد و ابعاد مختلف آن را با مفاهیمی چون خداشناسی، نهادشناسی، انسانشناسی و پیامبرشناسی پیوند میزند.
موضوعات مطرح شده در «الهیات جنگ»:
1. جنگ به عنوان شر:چگونه وجود شر (مانند جنگ و ویرانیهای ناشی از آن) با وجود خدای خیرخواه، مهربان و قادر مطلق سازگار است؟چرا خداوند اجازه وقوع جنگهایی که منجر به کشته شدن، مجروح شدن و آواره شدن انسانها میشود را میدهد؟
2.امداد غیبی در جنگها: چگونه امدادهای غیبی (مانند یاری فرستادن ملائکه به پیامبر و اصحاب در قرآن) در جنگها رخ میدهد؟تفاسیر احتمالی: آیا ملائکه به صورت مادی در جنگ شرکت کرده و تعداد رزمندگان را افزایش میدهند؟ آیا ملائکه به صورت روانی به رزمندگان کمک کرده، به دل دشمنان ترس میاندازند و قوت قلب میبخشند؟
«الهیات جنگ» و پیوند آن با «الهیات معنوی»:
تمرکز بر ابعاد معنوی: الهیات معنوی به جای تمرکز صرف بر مفاهیم انتزاعی الهیاتی (مانند خداشناسی از طریق برهان)، بر ابعاد زندهی ارتباط انسان با خدا تأکید دارد.
خداوند زنده و رابطه عاشقانه: در الهیات معنوی، خداوند نه تنها به عنوان خالق و موضوع عبادت، بلکه به عنوان «معشوق» در نظر گرفته میشود. ارتباط با او، رابطهای زنده، مبتنی بر عشق، دلدادگی، توکل و رضا است.معنویت به عنوان یک رشته علمی:امروزه "معنویت" (Spirituality) به عنوان یک حوزه تحقیقاتی مستقل در دانشگاههای جهان شناخته شده و پژوهشهای گستردهای در زمینههایی چون معنویت و تجارت، روانشناسی، جامعهشناسی، آموزش و پرورش، پزشکی و سلامت معنوی صورت گرفته است.
مباحث الهیات معنوی در مواجهه با جنگ:
جنگ به عنوان رنج وجودی:ریشهیابی رنجی که جنگ بر انسان تحمیل میکند.رهایی و آرامش درونی در اوج جنگ: چگونه میتوان در شرایط بحرانی جنگ به آرامش درونی دست یافت؟ (اشاره به مفاهیم مشابه در "گیتا" و آرامش حضرت زینب (س) در واقعه کربلا با جمله "ما رأیتُ إلّا جمیلا").
جنگ و اندیشهی مرگ:مواجهه جنگ با مفهوم مرگ و جاودانگی.این موضوع، یکی از دغدغههای دیرینهی بشریت است که در الهیات معنوی جنگ مورد کاوش قرار میگیرد.
این مباحث نشاندهندهی رویکردی عمیقتر و چندوجهی به مفهوم جنگ، فراتر از تحلیلهای صرفاً نظامی یا تاریخی، و ورود به لایههای معنایی و معنوی آن است.
۱. جنگ، جستجوی جاودانگی و معنای زندگی:
حماسه گیلگمش: اشاره به ماجرای گیلگمش به عنوان نمونهای از تلاش بشر برای دستیابی به جاودانگی، که یکی از ابعاد مهم جنگ و معنای زندگی است.
دو وجه معنای جنگ:هدف و غایت جنگ (Meaning of war): منظور از جنگ چیست؟ هدف آن چیست؟ارزش جنگ (Value of war): آیا جنگ ارزشمند است؟ تا چه حد؟جنگ به عنوان واقعیتی اجتنابناپذیر: جنگ، چه بخواهیم و چه نخواهیم، بخشی از واقعیت زندگی بشر است. برخی افراد یا جوامع ممکن است مستقیماً درگیر جنگ شوند (مانند کودکان غزه که در دل جنگ به دنیا آمده و رشد میکنند) و برخی دیگر ممکن است در مناطقی زندگی کنند که به طور ذاتی "جنگخیز" هستند.
۲. بیمعنایی جنگ و پیامدهای آن:واکنش به هولوکاست و جنگهای مدرن: نازیها و هولوکاست، و همچنین استفاده از بمبهای اتمی در ژاپن، بمبهای هیدروژنی و عامل نارنجی در ویتنام، باعث ایجاد بحران معنا در غرب شد.مرگ خدا (Theologie deraphor, Death of God):تئودور آلتایزر (Theodor Altizer): معتقد بود که پس از فجایعی چون هولوکاست، دیگر نمیتوان از خدایی قادر و مهربان سخن گفت. او الهیات را به "شعر" و "عبارتپردازی تفننی" تقلیل داد.ریچارد رابینشتاین (Richard Rubenstein):یک متفکر یهودی که پس از هولوکاست و استفاده از سلاحهای هستهای، اعلام کرد که دیگر خدایی وجود ندارد (مرگ خدا).چهرههای دیگر: این دیدگاه توسط متفکرانی چون توماس آلتایزر، پاول فان بورن، ویلیام همیلتون و خود ریچارد رابینشتاین دنبال شد.این فیلسوفان معتقد بودند که بیمعنایی جنگ و کشتارهای جمعی، باعث شده تا مفهوم خدا و دین برایشان بیمعنا شود.
اهمیت معنای جنگ:
تأکید شما بر این نکته که معناداری جنگ بسیار مهم است و باید به معنای هدف و ارزش آن پرداخته شود، هسته اصلی بحث الهیات معنوی جنگ را تشکیل میدهد. این رویکرد تلاش میکند تا در مواجهه با رنجها و ویرانیهای جنگ، معنایی ورای ابعاد مادی و نظامی آن بیابد و به ابعاد معنوی و فلسفی آن بپردازد.
۱. معنادار کردن جنگ و نقش امید:
جنگ و امید:شما به درستی اشاره کردید که "جنگ و امید" یکی از مباحث جدی در الهیات معنوی جنگ است. این موضوع به چگونگی حفظ امید به پیروزی، حتی در مواجهه با شکستهای تاریخی، میپردازد.بازتعریف پیروزی: برای معنادار کردن جنگ، نیاز است که مفاهیم "شکست" و "پیروزی" بازتعریف شوند. همانطور که در مورد حماسه گیلگمش اشاره شد، گاهی تلاش برای رسیدن به هدفی (مانند جاودانگی) خود دارای معنایی عمیق است، حتی اگر به نتیجه ظاهری مورد انتظار نرسد.
۲. جنگ و نظم گیتی (ناموس کیهانی):رابطه جنگ با نظمها:به نسبت جنگ با سه نظم اشاره کردید:
نظم جامعه بشری: چگونه جنگ بر ساختارها و روابط اجتماعی تأثیر میگذارد؟نظم کیهانی: آیا جنگ پدیدهای طبیعی است که در چارچوب نظم کلی جهان قرار میگیرد؟نظم حقیقت، راستی و اخلاق: جنگ چه نسبتی با حقیقت، عدالت و اصول اخلاقی دارد؟دیالکتیک خیر و شر:به درستی به این نکته اشاره کردید که نزاع بین خیر و شر را میتوان به عنوان یک "دیالکتیک خلقت" در نظر گرفت که جهان را در حال پویایی نگه میدارد. این دیدگاه تا حدی با مفهوم تز و آنتیتز در فلسفه هگل شباهت دارد، هرچند که تفاوتهایی نیز وجود دارد.
۳. جنگ و ابعاد معنوی و عرفانی:
جنگ و عرفان: ارتباط جنگ با سلوک عرفانی، باطنگرایی، و تجلی اسماء و صفات الهی.مقامات و احوال عرفانی: بررسی جنگ در پرتو مفاهیمی چون توکل، رضا، رشد معنوی.جنگ و اخلاق:هرچند اخلاق حوزه جداگانهای است، اما ارتباط تنگاتنگی با معنویت دارد.جنگ به مثابه "ابر فضیلت": تعریف "ابر فضیلت" (Supererogation) و جایگاه جنگ به عنوان یکی از مصادیق آن.جنگ به مثابه عبادت: اشاره به روایات اسلامی که جنگ (جهاد) را نوعی عبادت و راهba ربانیت (به معنای زندگی رهبانی و ترک دنیا) معرفی میکند.
۴. روایت پیامبر (ص) به عثمان بن مظعون:نقل روایتی از بهارالانوار که پیامبر (ص) به عثمان بن مظعون فرمودند: "خداوند بر ما، ربانیت (ترک دنیا و گوشهگیری) را ننوشته است، بلکه ربانیت امت من، جهاد در راه اوست." این روایت به خوبی نشان میدهد که در سنت اسلامی، جهاد و جنگ در راه خدا، جایگزین یا معادل زندگی رهبانی و گوشهگیری معرفی شده است.
شما با سرعت و ایجاز، ابعاد مختلف معنوی و عرفانی جنگ را ترسیم کردید و بر اهمیت بازتعریف مفاهیم کلیدی مانند پیروزی، شکست، امید و نظم گیتی تأکید نمودید. همچنین، پیوند عمیق میان جنگ، اخلاق، عرفان و جایگاه آن به عنوان یک عبادت در اسلام را برجسته ساختید. این مباحث، چارچوبی غنی برای فهم عمیقتر "الهیات معنوی جنگ" فراهم میکند.
