پس از جنگ رمضان، جهان به یک نظم عادلانه نیازمند است

فاطمه عباس آباد - دکتر ولی‌محمد احمدوند، عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب، در تحلیل همگرایی جهانی و پیام واتیکان و سرایت نظم نوین به خارج از جهان اسلام، گفت:در روابط بین‌الملل، جهان به طور کلی "آنارشی" یا "بی‌نظم" تلقی می‌شود. این بدان معناست که هیچ قدرت مرکزی جهانی برای اعمال نظم وجود ندارد و هر بازیگری بر اساس منافع خود عمل می‌کند. این وضعیت، بستری را برای شکل‌گیری تحولات و ظهور نظم‌های جدید فراهم می‌کند. جنگ غزه و واکنش‌های جهانی به آن، فراتر از مرزهای جهان اسلام، موجی از همبستگی و واکنش را برانگیخته است. پیام همراهی واتیکان، نمونه بارزی از این همگرایی است. این نشان می‌دهد که موضوع فلسطین و غزه، به یک مسئله انسانی و حقوق بشری فراتر از اختلافات مذهبی و عقیدتی تبدیل شده است.

ماهیت همگرایی جهانی:

انسانیت مشترک: در مواجهه با ظلم و خشونت، وجدان بشری در نقاط مختلف جهان بیدار می‌شود. این همگرایی، لزوماً به معنای اتحاد عقیدتی یا مذهبی نیست، بلکه بر پایه ارزش‌های مشترک انسانی مانند عدالت، صلح و حقوق بشر شکل می‌گیرد.

رسانه‌ها و آگاهی جهانی:

گسترش رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی، وقایع را به سرعت در سراسر جهان منتشر می‌کند و باعث افزایش آگاهی عمومی نسبت به مسائل مختلف، از جمله جنایات جنگی و نقض حقوق بشر می‌شود. این خود به تشدید واکنش‌های جهانی کمک می‌کند.

ارتباط با نظم نوین جهان اسلام:

در تلاقی نظم‌ها، نظم نوین در جهان اسلام، بخشی از یک تحول بزرگتر در نظم جهانی است. همانطور که جهان اسلام در حال بازتعریف جایگاه خود و شکل‌دهی به نظم جدید است، سایر مناطق جهان نیز تحت تاثیر این تحولات قرار می‌گیرند. ارزش‌های مشترک به عنوان عامل پیوند مطرح است. همگرایی جهانی در موضوع غزه، نشان می‌دهد که ارزش‌هایی مانند عدالت‌خواهی و حقوق بشر، فراتر از مرزهای جغرافیایی و عقیدتی، توانایی ایجاد پیوند میان انسان‌ها را دارند. این می‌تواند به عنوان یک عامل مهم در شکل‌گیری نظم نوین، چه در جهان اسلام و چه در سطح جهانی، در نظر گرفته شود.

نقش رهبران و بازیگران کلیدی:

غافلگیری در برابر حمله اسرائیل: اشاره شما به "غافلگیری مطلق رهبر معظم انقلاب" در برابر حمله اسرائیل، نکته مهمی است. این غافلگیری، نه از منظر نظامی، بلکه از منظر تحلیل و پیش‌بینی تحولات بین‌المللی است. این نشان می‌دهد که گاهی اوقات، حتی قدرتمندترین بازیگران نیز از پیچیدگی‌های صحنه جهانی و واکنش‌های غیرمنتظره غافلگیر می‌شوند.

نقش پیام واتیکان:

پیام واتیکان، نشان‌دهنده اهمیت این موضوع در سطح جهانی و فراتر از منازعات منطقه‌ای است. این پیام می‌تواند به عنوان یک سیگنال قوی برای جامعه جهانی تلقی شود.در نهایت، این همگرایی جهانی، اگرچه در ابتدا ممکن است صرفاً واکنشی به یک رویداد خاص به نظر برسد، اما می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری یک نظم جهانی جدیدتر باشد که در آن ارزش‌های انسانی و عدالت‌خواهی، جایگاه برجسته‌تری پیدا کنند. این همان چیزی است که می‌توان آن را "نظم نوین" فراتر از مرزهای جهان اسلام نیز نامید.

تحلیل قدرت، صلح و نظم در روابط بین‌الملل:

آنارشیسم بین‌الملل و محدودیت‌های شکایت:

خلاء حاکمیت جهانی:همانطور که اشاره کردید، در فضای بین‌المللی، "شکایت" به معنای حقوقی و قضایی که در داخل یک کشور وجود دارد، کارایی ندارد. هیچ نهاد واحدی با قدرت اجرایی مطلق وجود ندارد که بتواند به عنوان قاضی بی‌طرف عمل کند و حکم صادر شده را اجرا نماید. هواپیماها و ناوها در نزدیکی مرزها، نمونه بارز استفاده از قدرت در غیاب یک حاکمیت جهانی است.

تعبیر اعتراض: شما به درستی این اقدامات جهانی و پیام‌هایی مانند پیام واتیکان را "اعتراض" به این نظم آنارشی توصیف کردید. این اعتراض‌ها، نشان‌دهنده نیاز به بازنگری در نظم کنونی و تلاش برای ایجاد یک نظم عادلانه‌تر است.

نقش سازمان ملل: اشاره شما به سازمان ملل به عنوان "رأس همه بی‌نظمی‌ها" نیز نکته قابل تاملی است. کارایی و اقتدار سازمان ملل، به شدت تحت تاثیر منافع قدرت‌های بزرگ و حق وتو است. بسیاری از بیانیه‌ها و محکومیت‌ها، بدون ضمانت اجرایی کافی، عملاً بی‌اثر باقی می‌مانند.

قدرت و صلح: نظریه قدرت صلح‌آور:

نظریه قدرت صلح‌آور: این نظریه که برخی معتقدند قدرت می‌تواند صلح را به ارمغان بیاورد، در مباحث روابط بین‌الملل مطرح است. ایده این است که یک قدرت برتر، می‌تواند با ایجاد ثبات و جلوگیری از درگیری، صلح را برقرار کند.

چالش اجازه به آمریکا: سوال شما در مورد اینکه آیا می‌توان به آمریکا اجازه داد که با تکیه بر قدرت خود، صلح جهانی را برقرار کند، به یکی از چالش‌های اصلی این نظریه اشاره دارد. تاریخ نشان داده است که قدرت‌های برتر، اغلب منافع خود را بر منافع عمومی مق دم می‌دارند و "صلح" مورد نظر آن‌ها، ممکن است در راستای سلطه و تحمیل اراده‌شان باشد.

تفاوت قدرت نظامی با قدرت بازدارنده: تاکید بر "قدرتمند شدن" ایران، به خصوص در بعد نظامی و اقتصادی، اغلب با هدف "بازدارندگی" و ایجاد "نظم جدید منطقه‌ای" صورت می‌گیرد. این با ایده "صلح از طریق قدرت" که ممکن است در برگیرنده سلطه باشد، تفاوت دارد. قدرت بازدارنده، به دنبال حفظ استقلال و جلوگیری از تجاوز است، نه لزوماً تحمیل نظم بر دیگران.

دستور قرآنی: همانطور که اشاره شد، "قدرتمند شدن" یک دستور قرآنی است، اما هدف آن، ایجاد امنیت، عدالت و آمادگی برای دفاع است، نه سلطه‌جویی.

واقع‌گرایی سیاسی و مسابقه قدرت:

قوام تعاملات بر قدرت:دکتر احمدوند به درستی به اصل "واقع‌گرایی سیاسی" اشاره کردند. در این دیدگاه، قدرت، نیروی محرکه اصلی در روابط بین‌الملل است. در محیطی ناامن و آنارشی، بازیگران به دنبال افزایش قدرت خود برای بقا هستند.

مسابقه قدرت:این جستجوی قدرت، کشورها را وارد "مسابقه تجاوز قدرت" می‌کند، که می‌تواند به درگیری و بی‌ثباتی منجر شود.

عدم وجود حاکمیت فائقه: نبود یک قدرت جهانی فائقه به عنوان قاضی بی‌طرف، به این آنارشیسم دامن می‌زند.

نیاز به نظم عادلانه:

جهان به یک نظم عادلانه نیازمند است، اما این نظم نباید بر پایه سلطه یک قدرت بنا شود.

قدرت بازدارنده برای صلح: در شرایط فعلی، داشتن قدرت بازدارنده، برای حفظ امنیت و استقلال ضروری است. این قدرت باید در خدمت صلح و عدالت باشد، نه سلطه.

اعتراض به آنارشیسم: همگرایی جهانی و اعتراض به نظم کنونی، نشان‌دهنده ظرفیت جامعه جهانی برای حرکت به سمت یک نظم نوین است که در آن، حقوق و عدالت مورد احترام قرار گیرد.

قدرت، حق و مسئولیت در روابط بین‌الملل:

از تامل عمیق شما در مورد نقش قدرت در روابط انسانی و بین‌الملل، و اشاره به آیات قرآنی و دیدگاه‌های تاریخی، سپاسگزارم. نکات شما کاملاً دقیق و در راستای بحث‌های جاری در حوزه روابط بین‌الملل است.

ضرورت قدرت در آموزه‌های دینی و تاریخی:

جنگ به عنوان یک نهاد: اشاره به آیه شریفه "کتب علیکم الصیام" (که البته منظور شما احتمالاً آیه "کتب علیکم القتال" از سوره بقره است) و دیگر مفاهیم دینی، نشان‌دهنده پذیرش واقعیت جنگ در تاریخ بشر است. دین اسلام نیز با در نظر گرفتن این واقعیت، بر لزوم آمادگی و قدرت‌بخشی تاکید دارد. قدرت نظامی و اقتصادی، ابزاری برای دفاع، بازدارندگی و در نهایت برقراری نظم عادلانه است.

علم به عنوان منشأ قدرت: دیدگاه حضرت علی (ع) که "علم السلطان" (علم، قدرت است) و همچنین ضرب‌المثل انگلیسی "knowledge is power" (دانش، قدرت است)، به درستی به نقش علم و دانش در کسب قدرت اشاره دارد. این قدرت، صرفاً نظامی نیست، بلکه شامل قدرت نرم، اقتصادی، فرهنگی و علمی نیز می‌شود.

"قدرت حق می‌آورد"؛ چالش آمریکا و ارزیابی آن:

تفسیر ضرب‌المثل "Might is Right": ضرب‌المثل "Might is Right" (قدرت، حق می‌آورد)، به طور دقیق به این ایده اشاره دارد که در نظام آنارشی بین‌المللی، قدرت‌های بزرگ اغلب بدون توجه به حق و عدالت، منافع خود را پیش می‌برند. این همان چیزی است که شما در مورد عملکرد آمریکا مطرح کردید.

عملکرد آمریکا: آمریکا، به عنوان یک قدرت هژمونیک، اغلب از قدرت نظامی و اقتصادی خود برای پیشبرد منافعش در سطح جهان استفاده کرده است. این رویکرد، گاهی اوقات منجر به زیر پا گذاشتن حقوق ملت‌ها و ایجاد بی‌ثباتی شده است. اینکه آمریکا ادعا کند "من چون قدرت دارم، پس حق با من است"، یک تفسیر رایج از این ضرب‌المثل است.

ارزیابی دوگانه:

واقع‌گرایانه: از منظر واقع‌گرایی سیاسی، این ضرب‌المثل تا حد زیادی صحیح است. در جهانی که حاکمیت مرکزی وجود ندارد، قدرت حرف اول را می‌زند.

اخلاقی و ایده‌آل‌گرایانه:اما از منظر اخلاقی و ایده‌آل‌گرایانه، این وضعیت قابل قبول نیست. ادیان الهی و حقوق بین‌الملل، بر پایه‌هایی چون عدالت، حق و کرامت انسانی بنا شده‌اند.

مسئولیت قدرت: قدرت، به خودی خود نه خوب است و نه بد؛ بلکه نحوه‌ی استفاده از آن، تعیین‌کننده است. قدرت در دست یک نظام عادل، می‌تواند به برقراری صلح و عدالت کمک کند (همانند قدرت بازدارنده ایران برای حفظ امنیت). اما قدرت در دست نظام سلطه‌گر، می‌تواند ابزار ظلم و سرکوب باشد.

وظیفه ما:وظیفه ما به عنوان کشوری که در پی ایجاد نظم نوین اسلامی است، این است که ضمن کسب قدرت لازم برای دفاع و بازدارندگی، از این قدرت در جهت تحقق عدالت و حقوق بشر استفاده کنیم. این همان تمایز میان "قدرت برای سلطه" و "قدرت برای خدمت" است.

نقد کسانی که با ساخت موشک و پهپاد مخالفت می‌کنند:

عدم درک واقعیت:

حق با شماست که مخالفت با توسعه توان دفاعی، ناشی از عدم درک صحیح از واقعیت‌های روابط بین‌الملل و آموزه‌های دینی است. در جهانی که هنوز بر پایه قدرت شکل گرفته، ضعف به معنای حذف شدن است.

قدرت نرم و سخت:

البته باید توجه داشت که قدرت فقط نظامی نیست. قدرت نرم (فرهنگی، دیپلماسی، ایدئولوژیک) و قدرت اقتصادی نیز نقش بسیار مهمی ایفا می‌کنند. توانمندسازی در همه این جبهه‌ها، لازمه‌ی ایجاد یک نظم پایدار و عادلانه است.

این مدرس دانشگاه تاکید کرد: درک اینکه "قدرت، حق می‌آورد" در دنیای واقعی، یک واقعیت تلخ اما انکارناپذیر است. اما وظیفه ما این است که با اتکا به آموزه‌های دینی و کسب قدرت متوازن (هم سخت و هم نرم)، از این قدرت در جهت احقاق حق، برقراری عدالت و دفاع از مظلومان استفاده کنیم. این همان مسیری است که می‌تواند به ایجاد نظم نوین اسلامی و جهانی، که مبتنی بر حق و عدالت است، منجر شود.

قدرت، واقع‌گرایی و مسئولیت اخلاقی در روابط بین‌الملل:

کاملاً درست می‌فرمایید. تامل شما در مورد "واقعیت خارجی" و تقابل آن با "توصیه‌های اخلاقی" بسیار دقیق و روشنگر است. این دقیقا همان تنشی است که در قلب مباحث روابط بین‌الملل وجود دارد: واقع‌گرایی در برابر ایده‌آلیسم.

واقع‌گرایی سیاسی: قدرت، اعمال می‌شود.

عبدالله بن عمر و "حق بالقلم": اشاره به رویکرد عبدالله بن عمر و عبارت "حق بالقلم" (یا شاید منظورتان "قدرت بالقلم" یا "حق لمن غلب" به معنی "حق با کسی است که غلبه کند")، نمونه‌ای تاریخی از درک واقع‌گرایانه از مناسبات قدرت است. در بسیاری از دوره‌های تاریخی، صرف داشتن قدرت، توانایی اعمال آن را نیز به همراه داشته و این اعمال قدرت، خود به خود مشروعیت (از منظر واقع‌گرایی) ایجاد کرده است.

اصل غیرقابل تفکیک:

همانطور که بیان کردید، در سطح "واقعیت خارجی" و "مناسبات بشری"، قدرت یک اصل غیرقابل تفکیک است. بازیگران بین‌المللی، چه بخواهیم و چه نخواهیم، بر اساس میزان قدرت خود عمل می‌کنند و این قدرت، ابزار اصلی آن‌ها در تعامل با دیگران است.

لزوم قدرت‌مند شدن: در چنین جهانی، اگر کشوری بخواهد در صحنه بین‌المللی حضور داشته باشد و حذف نشود، ناچار به قدرت‌مند شدن است. چرا که اتکا به قوانین صریح عقل و اخلاق، در برابر بازیگری که خود را ملزم به رعایت آن‌ها نمی‌داند، کافی نیست.

فراتر از واقع‌گرایی: مسئولیت اخلاقی و هنجاری:

تفاوت واقعیت با هنجار: نکته کلیدی که شما به آن اشاره کردید، این است که "این در سطح هنجار نیست، این در سطح توصیه نیست. کاملاً صحیح است. اینکه قدرت اعمال می‌شود، یک واقعیت است، اما اینکه این اعمال قدرت همیشه درست یا عادلانه باشد، یک هنجار و یک امر اخلاقی است که باید به آن پایبند بود.

عضو هیات علمی دانشگاه ادیان و مذاهب به نقش دین و اخلاق، اشاره کرد و افزود: آموزه‌های دینی، مانند اسلام، نه تنها واقعیت‌های دنیای مادی (مانند نیاز به قدرت) را درک می‌کنند، بلکه چارچوبی اخلاقی و هنجاری نیز برای هدایت انسان‌ها ارائه می‌دهند. دین اسلام، ضمن پذیرش ضرورت قدرت، بر نحوه استفاده صحیح از آن، عدالت، پرهیز از ظلم و سلطه‌گری تاکید دارد. وظیفه ما در قبال این واقعیت تلخ "قدرت، اعمال می‌شود" این است که:قدرتمند شویم، تا از خود دفاع کنیم و در برابر تجاوز مصون باشیم.

قدرت را در جهت درست هدایت کنیم:

یعنی از آن برای ایجاد صلح، امنیت، عدالت و پیشرفت استفاده کنیم، نه برای سلطه‌گری و ظلم. این همان تمایز میان "قدرت" و "استفاده صحیح از قدرت" است.در بلندمدت، باید تلاش کرد تا هنجارهای بین‌المللی به سمت عقلانیت، عدالت و پایبندی به حقوق تغییر کند، اما این امر بدون داشتن قدرت کافی برای تاثیرگذاری، ممکن نخواهد بود.

دکتر احمدوند در پایان خاطرنشان کرد: درک واقع‌گرایانه از مناسبات بین‌الملل، که در آن "قدرت اعمال می‌شود" و لزوم قدرت‌مند شدن برای بقا، یک ضرورت انکارناپذیر است. اما این درک نباید ما را از مسئولیت اخلاقی و هنجاری‌مان غافل کند. ما باید قدرتمند شویم، اما نه برای اینکه صرفاً قدرت خود را اعمال کنیم، بلکه برای اینکه بتوانیم اراده خود را بر اساس اصول عقلانیت، اخلاق و عدالت پیاده کنیم و در نهایت به ایجاد نظمی عادلانه‌تر در جهان کمک نماییم.