ضرورت توجه به وحدت گفتمانی برای پیشگیری از بروز اغتشاشات آینده

فاطمه عباس آباد -  دکتر هادی بهرامی احسان، استاد تمام و عضو هیات علمی دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه تهران در گفت‌وگو با دانشگاه انقلاب، دیدگاه خود را در مورد چالش‌های موجود در هویت ملی و اجتماعی کشور، گفت: این مسئله واقعاً راه‌حل یک‌جمله‌ای ندارد. صادقانه بگویم، از وجوه مختلفی که نگاه می‌کنیم، با تعارضات و چالش‌های تاریخی در حوزه هویت ملی، فردی و اجتماعی خودمان درگیر هستیم. متأسفانه این مسئله سابقه تاریخی دارد؛ قبل از انقلاب نیز وجود داشته و تاکنون ادامه یافته است، هرچند هنوز به نقطه مطلوب نرسیده‌ایم.  ما با چالشی تاریخی روبه‌رو هستیم که ابعاد مختلفی دارد. علاوه بر آن، در عرصه‌های بین‌المللی و تمدنی جدید نیز با تعارض‌ها و مشکلاتی مواجه‌ایم که این وضعیت را تشدید کرده است. 

 دکتر بهرامی احسان درباره راهکارهای موجود برای دستیابی به وحدت گفتمانی در کشور، خاطرنشان کرد: به‌نظر من، برای پیشگیری از اغتشاشات و آشوبگری مجدد در کشور یک  راه‌حل اصلی وجود دارد  و‌آن دستیابی به یک وحدت گفتمانی در داخل کشور است. اینکه چه کسانی می‌توانند چنین وحدتی را ایجاد کنند، باید بگویم بخشی از مشکل ما این است که نقش‌های مدیریتی و اجتماعی، به‌صورت ناهوشیار جابه‌جا شده‌اند. متأسفانه افرادی در حال حاضر نقش‌های مدیریتی را بر عهده دارند که صلاحیت لازم را ندارند و نتیجه‌اش تولید مستمر تنش در جامعه است. این مدیریت باید به‌صورت عقلانی و منطقی به جایگاه اصلی خود بازگردد. اندیشمندان باید پیش‌قراول جامعه باشند تا جامعه بتواند رفتار اجتماعی سالم از خود نشان دهد. 

 وی با اشاره به اتفاقات ۱۸و ۱۹ دی ‌ماه سال جاری در کشور گفت: خشونت‌هایی که در دی ماه و سال‌های اخیر در کف خیابان شاهد آن بودیم، بخشی از آن حاصل تراکم نفرت اجتماعی است؛ نفرتی که از سوی حلقه‌های واسط و القاکنندگان خشم و نفرت تقویت می‌شود. اگر این جایگاه‌ها باز تعریف نشوند، اگر مرجعیت اجتماعی به جایگاه اصلی خود بازنگردد، این چرخه خشونت ادامه خواهد یافت. ریاست جمهور بر استفاده از نخبگان در اصلاحات اقتصادی تأکید دارند. ذات این ایده بسیار خوب است؛ استفاده از نخبگان در فرآیند اصلاح اقتصادی ذاتاً امری مثبت است، اما در شرایط فعلی شدنی نیست. استفاده از نخبگان در فرآیند اصلاحات اقتصادی، اقدامی ذاتاً مثبت و سازنده است؛ با این حال، تحقق آن در شرایط فعلی عملاً دشوار و غیرقابل اجرا به نظر می‌رسد.وحدت گفتمانی در کشور یک موضوع بسیار مهم و پیچیده در حوزه‌ جامعه‌شناسی سیاسی و ارتباطات است.

 عضو هیات علمی دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران در ادامه خاطرنشان کرد: وحدت گفتمانی به معنای ایجاد یک بستر مشترک از درک، احترام متقابل و توانایی گفتگو برای حل مسائل، حتی با وجود تفاوت نظرهاست. این امر نیازمند تلاش در سطوح مختلف است.برای رسیدن به این هدف، می‌توان اقداماتی را در حوزه‌های مختلف در نظر گرفت.

 ۱.تقویت زیرساخت‌های ارتباطی و رسانه‌ای:

 الف) تنوع‌بخشی به منابع خبری: تشویق و حمایت از رسانه‌هایی با دیدگاه‌های متفاوت (با حفظ خطوط قرمز قانونی) برای جلوگیری از ایجاد حباب‌های فکری که در آن افراد فقط دیدگاه‌های خود را تکرار شده می‌بینند.

 ب)افزایش سواد رسانه‌ای: آموزش عمومی برای تشخیص اخبار جعلی (فیک‌نیوز)، تحلیل محتوا و تمایز بین نقد سازنده و تخریب. این امر باعث می‌شود شهروندان کمتر تحت تأثیر لفاظی‌های تفرقه‌افکن قرار گیرند.

 پ) استفاده مسئولانه از شبکه‌های اجتماعی: ترویج فرهنگ گفتگو و نقدپذیری در فضای مجازی، و مقابله با نفرت‌پراکنی و قطبی‌سازی‌های کلامی.

 ۲. حوزه‌ی سیاسی و حکمرانی:

 گفتگوی فراگیر ملی:ایجاد بسترهایی رسمی و غیررسمی (مانند میزگردهای ملی یا شوراهای مشورتی) که در آن نمایندگان گروه‌های مختلف اجتماعی، سیاسی و قومی بتوانند بدون ترس و با اطمینان از شنیده شدن، نظرات خود را بیان کنند.

 شفافیت و پاسخگویی: افزایش شفافیت در تصمیم‌گیری‌ها و پاسخگو بودن مسئولین در برابر جامعه، اعتماد عمومی را تقویت کرده و فضای سوءظن را کاهش می‌دهد.

 پرهیز از گفتمان ما و آن‌ها : رهبران فکری و سیاسی باید از ادبیاتی استفاده کنند که همه‌ی مردم را به عنوان بخشی از یک کل واحد خطاب قرار دهد و از برچسب‌زنی و تعمیم دادن اشتباهات یک فرد به کل یک گروه خودداری کنند.

 ۳. حوزه‌ی فرهنگی و اجتماعی:

تمرکز بر ارزش‌های مشترک:شناسایی و برجسته‌سازی هویت‌ها، تاریخ‌ها و ارزش‌های ملی و فرهنگی مشترکی که فراتر از تفاوت‌های سیاسی و مذهبی هستند (مثل احترام به خانواده، میراث فرهنگی، میهن‌دوستی).

 آموزش مهارت‌های همدلی: نهادینه کردن آموزش مهارت‌های زندگی، حل تعارض، و همدلی در نظام آموزشی از سنین پایین. این امر به افراد می‌آموزد که چگونه با دیدگاه‌های مخالف کنار بیایند.

 حمایت از هنر و ادبیات وحدت‌آفرین: تشویق تولید آثار هنری و ادبی که پل ارتباطی میان گروه‌های مختلف جامعه ایجاد کرده و تفاوت‌ها را به جای تفرقه، به عنوان غنای فرهنگی نشان دهند.

 ۴. حوزه‌ی اقتصادی:

 توزیع عادلانه منابع:کاهش نابرابری‌های اقتصادی و رفع تبعیض منطقه‌ای، زیرا نارضایتی‌های اقتصادی اغلب به قطبی‌شدن گفتمان‌ها دامن می‌زند. احساس "مورد بی‌توجهی قرار گرفتن" یک عامل مهم در گسست اجتماعی است.ایجاد وحدت گفتمانی فرآیندی زمان‌بر است که نیازمند صبر، درک متقابل و تعهد بلندمدت از سوی تمام اجزای جامعه است.