.jpg)
اصلاح نظام تصمیمگیری در حوزه اقتصادی و تمرکز بر تولید فناورانه یکی از راههای بهبود وضعیت اقتصادی کشور است
فاطمه عباس آباد - عضو هیئت علمی گروه پژوهشی اقتصاد پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی با تأکید بر اصلاح نظام تصمیمگیری در حوزه اقتصادی و تمرکز بر تولید فناورانه در اصلاح وضعیت اقتصادی کشور، گفت: توجه به این دو مسئله بخش زیادی از مشکلات اقتصادی کشور را حل خواهد کرد.
سید محمد موسی مطلبی استادیار، عضو هیئت علمی و مدیر گروه پژوهشی اقتصاد پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی، در گفتوگو با دانشگاه انقلاب، درباره اصلاح وضعیت اقتصادی کشور با توجه به تأکیدات دکتر مسعود پزشکیان ریاست محترم جمهور مبنی بر استفاده از نظرات نخبگان و فرهیختگان دانشگاهی در حل مسائل و معضلات کشور بهویژه اقتصاد گفت: آخرین کاری که بنده در حوزه نیازمندی رشد توسعه اقتصادی با همکاری و همفکری اساتید پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی انجام دادهام پیشرانهایی را به عنوان عوامل اصلی رشد و توسعه اقتصادی استخراج کردهایم که در اقتصاد ایران بسیار مهم و حیاتی است. اولین پیشران اصلاح نظام تصمیمگیری و تصمیمسازی یا همان اصلاح حکمرانی در اقتصاد محسوب میشود. دومین بهبود تعاملات بینالمللی است. سومین پیشران اصلاح ساختار اقتصادی است و چهارمین پیشران اصلاح دیوانسالاری دولت است یعنی دیوانسالاری حاکم بر کشور حتی تصمیمات درست اقتصاد اگر وجود داشته باشد در حوزه اجرایی دچار مشکل میشود. پیگیری و محور قرار دادن این پیشرانها در تصمیمگیری میتواند در حل مسائل اقتصادی کشور بسیار تعیینکننده باشد. در مورد نظام تصمیمگیری مسئله این است که وقتی ما تصمیمات اقتصادی را در طول سالهای مختلف بررسی میکنیم هیچ منطق راهبردی را در آن پیدا نمیکنیم. گویا تصمیمها برآیند برخی چانهزنیها است که خروجی آن همجهت با هیچ راهبرد اساسی کشور نیست. در چارچوب تحلیل بخش عمومی اقتصاد نظام تصمیمگیری تحت تأثیر مجموعه نفوذهای ناهمگن قرار دارد. یعنی ذینفعان مختلف در تصمیمگیریها نفوذ کرده هرگاه گروهی موفق میشود در تصمیم اقتصادی در جهت منافع خود تأثیرگذار باشد. بنابراین مهمترین اهداف و منافع ملی کمتر محقق میشود. مانند رشد ۸ درصدی را که همواره در برنامههای مصوب وجود دارد در عمل محقق نمیشود. در برنامههای توسعه یا آرمانهای دستنیافتنی است و یا اجرا نمیشود. لذا بسیاری از برنامهها پس از بررسی کمتر از 40 درصد محقق شدهاند. اینکه نظام تصمیمگیری تحت نفوذ مجموعههای ناهمگن از ذینفعان است ذینفعان عمدتاً در بخش حاکمیتی شامل شرکتهای دولتی است. بخش خصوصی در اقتصاد کشور تأثیرگذاری زیادی ندارد. به هر حال رئیسجمهور محترم با شجاعتی نشان دادهاند اگر بتوانند این مسائل را حل کنند اتفاقات بزرگی در اقتصاد رخ خواهد داد. البته این بسیار سخت و پیچیده است ولی بسیاری از مسائل و معضلات اقتصادی کشور را حل میکند. این در شأن کشور نیست که وقتی به بودجه نگاه میکنید بهجای توجه به رشد اقتصادی به سطح معیشت رسیده است. این به این معنی است که به کف اقتصاد اکتفا شده است. کمتر به رشد و توسعه توجه میشود.
با توجه به سخنرانی دکتر پزشکیان که گفتند با توجه به شرایط پیشآمده در جامعه، مسئله اول کشور اقتصاد و حل مشکلات معیشتی مردم است، بفرمایید برای خارج شدن از وضعیت موجود چه راهکارها و پیشنهاداتی به اعضای دولت دارید؟
به نظر میرسد علاوه بر حل مسائل داخل باید به اقتصاد جهانی نیز توجه شود و بحرانهای بیرونی بهسرعت حل شود. تعاملات بینالمللی از پیشرانهای مهم اقتصادی است که باید اهتمام خاصی به آن داشته باشیم. به این معنا که رشد اقتصاد ایران در سایه تعامل و برقراری ارتباطات بینالمللی گسترده و روابط تجاری با جهان رقم خواهد خورد. امروز یک مشکل اقتصاد کشور مسئله ارز است. نداشتن ارز کافی برای یک کشور که بتواند تقاضای آن را بهویژه برای نیازهای وارداتی پوشش دهد مشکل مهمی است. در کشور ما نیز که کمبود ارز وجود دارد عمدتاً ناشی از تحریمهایی است که برای فروش نفت وجود دارد. در حال حاضر فروش نفت وجود دارد ولی مقدار کم است و علاوه بر این ارزان فروخته میشود و سود آن که باید پس از کسر هزینه عاید شود کاهش یافته است. به نظر من نخست باید مشکل ارز را حل کرد و این تنها با فروش نفت بهویژه در شرایط موجود حل نخواهد شد. لازم است راهکارهایی برای تنوعبخشی به اقتصاد و کالاها و خدمات صادراتی گسترده و غیرقابل تحریم پیدا کرد. گسترش صادرات آن هم به شکل ذرهای کمتر مورد توجه است. تأکید میکنم ما باید صادرات ذرهای داشته باشیم و این صادرات آنقدر گسترده باشد که شرکتهای کوچک و متوسط و عموم مردم صادراتفکر کنند و به درآمد ارزی فکر کنند. اگر این اتفاق بیفتد نقطه عطفی در اقتصاد اتفاق خواهد افتاد و رشد و توسعه اقتصادی کشور رقم خواهد خورد.
با توجه به عملکرد و طرز فکر شهید سید ابراهیم رئیسی که فروش نفت و تجارت بینالملل را محدود به چند کشور اروپایی و غربی نمیدانستند و ایشان بیشتر تأکید داشتند به تعاملات تجاری بیشتر با همسایگان و در همین راستا ایران را عضو بریکس کردند، بفرمایید که با بررسی عملکرد این شهید چه پیشنهاداتی برای بهبود وضعیت اقتصادی کشور به هیئت دولت دکتر پزشکیان دارید؟
پیشنهاد بنده فراتر از عملکردها گذشته است ما در زمینه تنوعبخشی به اقتصاد کمتر توجه کردهایم. به تولید ملی بهویژه در حوزه صنعت کمتر فکر کردهایم. حمایت از تولید کمتر مورد توجه بوده است اقتصاد ما یک اقتصاد منبعمحور است و پس از سالها فروش منابع طبیعی و درآمدهای زیاد هنوز نتوانستهایم آن را به درآمدهای پایدار تبدیل کنیم.
در خصوص ارز ترجیحی بنده با آزادسازی ارز موافق نیستم ولی همانطور که گفتم مشکل اصلی سیستم ناسالم موجود در اقتصاد کشور است. قطعاً مدیریت ارز توسط دولت در چارچوب یک سیستم سالم میتواند هم به رشد تولید در کشور و هم به معیشت مردم کمک کند. در حال حاضر مسئله اصلی در کشور این است که هم تولید و هم معیشت مردم دچار مشکل شده است هر دوی آنها نیازمند حمایتهای ارزی هستند. اگر سیستم سالم باشد و بتواند ارز مورد نیاز و حتی یارانههای ریالی مورد نیاز را بهراحتی به جایی که واقعاً نیاز هست برساند خیلی بهتر از آن است که ارز را آزاد بگذاریم. متأسفانه سیستم دچار مشکل است و امیدوارم این سیاست ناگزیر که اکنون گرفته شده است بتواند به اهداف اصلی خود برسد. البته الان باید بیشترین تمرکز بر حمایت از تولید کشور باشد. اگر نتوانیم سرمایهگذاری و تولید کشور را حمایت کرد معیشت نیز بهطور پایدار تأمین نخواهد شد. بنابراین آن کمک به بخش تولید خیلی خیلی مهم است و اهمیت آن کمتر از معیشت مردم نیست. اگرچه دولت برای حفظ قدرت خرید مردم تلاشهایی را انجام میدهد اما نسبت به اینکه این معیشت را بتوان از تولید تأمین کرد کمتر توجه شده است. سرمایهگذاری و حمایت در تولید مهمترین مسئله در اقتصاد کنونی ماست. سالهاست که مقام معظم رهبری در سخنرانیهای خود و شعار سال بر تولید در کشور تأکید دارند و ما نیز در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی تولید مطالعاتی و پژوهشهایی را انجام دادهایم که میتواند به راهکارهایی برای مسئله ارائه دهد. بیش از ۱۳ سال است که با نامگذاری هر سال توسط رهبر معظم انقلاب اسلامی ایشان بر تولید داخلی کشور تأکید دارند اما همچنان تولید در غربت قرار دارد و از تولید حمایت نمیشود بنگاههای زیادی طی سالهای گذشته تعطیل شدهاند. در همین راستا در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی همایشی متناسب با شعار سال با عنوان همایش «سرمایهگذاری برای تولید، چالشها، موانع و راهکارها» برگزار میشود. این همایش در ۲۷ بهمنماه سال جاری برگزار میشود که با توجه به جنگ 12 روزه و وقایع سیاسی اخیر در کشور کمی با تأخیر اطلاعرسانی شد. علاقهمندان این حوزه ۱۵ بهمنماه مهلت دارند مقالات خود را به دبیرخانه همایش به آدرس conf.ihss.ir ارسال نمایند.
محورهای همایش عبارت است از:
محیط نهادی، قانونی و سیاستگذاری سرمایهگذاری برای تولید،
موانع و چالشهای اقتصادی و مالی
سرمایهگذاری برای تولید،
ظرفیتهای نوآوری، فناوری و مزیتهای رقابتی در سرمایهگذاری تولیدی،
الگوهای نوین سرمایهگذاری و نقش بازیگران مختلف در توسعه تولید،
ابعاد میانرشتهای (اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و...) سرمایهگذاری و تولید،
عملکرد بنگاه و سرمایهگذاری و تولید از جمله محورهای این همایش است،
سلامت اداری، شفافیت و مبارزه با فساد در مسیر سرمایهگذاری برای تولید
در این همایش تأکید بر شکلگیری سه ضلع مهم در تصمیمگیری اقتصادی شامل دولت، دانشگاه و بنگاهها و فعالان اقتصادی است. در تلاشیم تا این سهضلعی در کنار هم تشکیل شود و هر سه گروه بتوانند با یکدیگر تصمیمات اساسی را اتخاذ کنند. اینکه فضای دانشگاهی و پژوهشی و محصور یا سیاستگذار به تنهایی و در اتاقهای دربسته تصمیم اقتصادی بنویسند و تصویب کنند مشکلی را حل نمیکند. مسائل بنگاههای اقتصادی باید توسط سیاستگذار درک شود. این مسئله نتیجه سالها پژوهش و مطالعات ماست که باید بر تولید تمرکز کرد تا مشکلات معیشتی کشور حل شود. اینکه ما پول نقد به دست مردم داده شود مشکل را حل نمیکند. تنها راه رونقبخش به تولید ملی است. البته نباید تلاشهای رئیسجمهور محترم، هیئت دولت، مجلس و حتی قوه قضائیه در حل معیشت در جامعه را نادیده گرفت.
دکتر مطلبی با اشاره به تأکیدات مقام معظم رهبری خاطرنشان کرد: رهبر فرزانه انقلاب، بهمناسبت آغاز سال ۱۴۰۴، سال جدید را سال «سرمایهگذاری برای تولید» نامگذاری کردند و مقدماتی را برای تحقق آن ذکر کردند. که متن آن چنین است: «یکی از مسائل مهم اقتصاد در کشور سرمایهگذاریهای تولیدی است. تولید آن وقتی جهش پیدا میکند که سرمایهگذاری انجام بگیرد. البته سرمایهگذاری عمدتاً از سوی مردم باید انجام بگیرد و دولت شیوههای مختلفش را برنامهریزی کند لکن در آن جایی که مردم یا انگیزهای ندارند یا توانایی سرمایهگذاری ندارند، دولت هم میتواند در این میدان وارد بشود؛ نه به عنوان رقابت با مردم، بلکه به عنوان جایگزین مردم؛ آنجایی که مردم نمیآیند، دولت وارد میدان بشود و سرمایهگذاری کند. به هر حال سرمایهگذاری تولید یکی از مسائل لازم برای اقتصاد کشور و برطرف کردن مشکل معیشت مردم است. اصلاح معیشت مردم برنامهریزی میخواهد لکن این برنامهریزی بدون مقدماتی از این قبیل امکانپذیر نیست. بایستی حتماً هم دولت و هم مردم با عزم و انگیزه فراوان، سرمایهگذاری برای تولید را جدی بگیرند و دنبال کنند. کار دولت، فراهم کردن زمینهها است، برداشتن موانع تولید است؛ کار مردم هم این است که سرمایههای خرد و سرمایههای بزرگ خود را بتوانند در راه تولید به کار ببرند.»
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی ادامه داد: تأکید میکنم بهطور کلی برای گرفتن نتیجه مطلوب باید سیستم اقتصادی کشور سالم باشد، چون سیستم سالم نیست، اطلاعات و داده مورد نیاز برای حمایت از تولیدکننده واقعی نیست در حال حاضر ما هرچه رانت به تولید میدهیم تأثیرات آن را نمیبینیم زیرا تولیدکننده واقعی مشخص نیست. البته دادن رانت به تولید در همهجای دنیا مرسوم است ولی باید به تولیدکننده واقعی بهویژه تولید فناورانه شناسایی شود و مورد حمایت قرار گیرد. شاید علت دیگر این باشد که ما روشهایی را دنبال میکنیم که ذینفعانی از این حمایتها استفاده میکنند که تأثیری در تولید ندارند و مشکل اصلی در بخش عرضه است. عرضه ما بهشدت کششناپذیر است هرچه فشار تقاضا چه معیشت و چه غیر آن وجود داشته باشد قیمتها افزایش مییابد و تا بخش عرضه حل نشود مشکل پابرجا است. در پایان اصلاح نظام تصمیمگیری و سیستم دیوانسالار تأکید میکنم. ما باید بتوانیم محل اثابت یارانهها و حمایتها را بهدرستی تشخیص دهیم بهطوری که قابل رصد باشد. یک مثال ملموس بزنم در جامعه ما به لحاظ فرهنگی برای آگاهیبخشی یا برگزاری یک نشست و همایشی و یا تبلیغات نصب پوستر و تراکت را بهخوبی انجام میدهیم اما برای کندن پوستر وظیفهای تعریف نشده است. با گذشت تاریخ برگزاری آن همایش یا رویداد آن پوستر همچنان بر روی دیوار باقی بماند و کسی به برداشتن آن توجه نمیکند. در اقتصاد کشور ما نیز چنین است. برای حل معضلات شروع کار خوبی وجود دارد اما در ادامه نظارت، ارزیابی و اثربخشی آن دنبال نمیشود. برای همین است که با این همه فساد اقتصادی مواجه هستیم. تمام آن هزینههایی که از کشور از جیب عموم و بیتالمال هزینه میشود کسی به برآیند و اثربخشی آن توجهی ندارد.
عضو هیئت علمی گروه پژوهشی اقتصاد پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی با تأکید بر اصلاح نظام تصمیمگیری در حوزه اقتصادی و تمرکز بر تولید فناورانه در اصلاح وضعیت اقتصادی کشور، گفت: توجه به این دو مسئله بخش زیادی از مشکلات اقتصادی کشور را حل خواهد کرد.
