آموزش رسمی، نسلها و انسجام اجتماعی
در این نشست علمی فروزنده جعفرزادهپور به ایراد سخنرانی خود با عنوان «آموزش رسمی، نسلها و انسجام اجتماعی» پرداخت. وی به تبیین نقش نهاد آموزش و پرورش در شکلدهی به هویت اجتماعی و ملی نوجوانان پرداخت و تأکید کرد که آموزش رسمی پس از خانواده مهمترین رکن در ایجاد همبستگی اجتماعی و انتقال ارزشها به نسلهای آینده است.
جعفرزادهپور سخنان خود را با تأکید بر ظرفیت نوجوانان برای پذیرش ارزشها و شکلگیری هویت آغاز کرد و با استناد به بخشی از نامه ۳۱ نهجالبلاغه، نوجوان را «زمینی آماده برای کاشت هر بذر» دانست. او بیان کرد که برای ایجاد انسجام اجتماعی، باید به تعامل نسلها، تفاهم، همسویی ارزشی و کاهش تعارضهای نسلی توجه شود.
وی در بخش بیان مسئله، سه رکن اصلی هویتساز را «خانواده، آموزش رسمی و سایر نهادهای اجتماعی» معرفی کرد و تأکید نمود که آموزش رسمی نقش تعیینکنندهای در ایجاد حس تعلق، هویت ملی و انسجام اجتماعی دارد. او افزود که بسیاری از نظریهپردازان، مهمترین وظیفه نظام آموزشی را تربیت افرادی «متعهد به میهن و حافظ منافع ملی» دانستهاند.
جعفرزادهپور سپس ابزارهای آموزش و پرورش برای ایجاد همبستگی در دانشآموزان را تشریح کرد: اسناد بالادستی، برنامه درسی رسمی و پنهان، کتابهای درسی و همچنین نقش مهم معلمان. به گفته او، تقویت هویت ملی و نیل به انسجام اجتماعی تنها زمانی ممکن است که این ابزارها هماهنگ و هدفمند عمل کنند. این سخنران در بخشی از ارائه، وضعیت توجه به هویت ملی و انسجام اجتماعی در اسناد و محتواهای آموزشی را نقد کرد:
اسناد بالادستی بیشتر بر هویت دینی و امت اسلامی تمرکز دارند و برای ابعاد ملی هویت، کمتر راهکار عملی ارائه کردهاند.
کتابهای درسی نیز بیشتر بر جنبه دینی هویت تأکید دارند و بحث انسجام اجتماعی و ملی در آنها کمرنگ است.
آموزش به مربیان و معلمان درباره شیوههای ایجاد انسجام اجتماعی کافی نیست.
از ظرفیتهای برنامه درسی پنهان و فضای فیزیکی مدارس برای هویتسازی به شکل محدود و سلیقهای استفاده میشود.
جعفرزادهپور بر چند محور اساسی برای ارتقای نقش آموزش رسمی در ایجاد همبستگی اجتماعی تأکید کرد:
توجه جدی به درهمتنیدگی ابعاد هویت ایرانی (ملی، دینی، فرهنگی و تاریخی)،
توجه به سن هویتیابی در طراحی برنامههای درسی،
استفاده از ظرفیتهای برنامه درسی پنهان برای تقویت رفتارهای جمعی،
توجه به هویتبخشی فضای مدرسه،
بهرهگیری از تجارب بینالمللی، مانند تمرکز بر میراث فرهنگی، اخلاق، شهروندی فعال و برنامههای غیرمتمرکز آموزشی.
واکاوی تأثیر گفتوگوی بیننسلی بر انسجام اجتماعی در بستر خانواده و چالشهای آن
در بخش دوم نشست، مهری سادات موسوی به ارائه سخنرانی خود با عنوان «واکاوی تأثیر گفتوگوی بیننسلی بر انسجام اجتماعی در بستر خانواده و چالشهای آن» پرداخت. این سخنران به بررسی پیامدهای مثبت و منفی گفتوگوی بین نسلی، موانع موجود در خانوادههای امروز و راهکارهای عملی برای بازسازی «فضای گفتوگو» پرداخت.
در این ارائه، موسوی ضمن تبیین نقش گفتوگوی بیننسلی در تقویت هویت فردی و جمعی و انتقال میراث فرهنگی، گفتوگو را «سنگ بنای انسجام اجتماعی» خواند و تأکید کرد که شنیدن روایتها و تجربههای نسلهای پیشین به جوانان کمک میکند ریشههای هویتی خود را بشناسند و حس تعلق به یک کل اجتماعی را تجربه کنند.
سخنران در ادامه به چالشهای معاصر اشاره کرد و «شکاف نسلی دیجیتال» را یکی از مهمترین موانع گفتوگو برشمرد؛ شکافی که ناشی از تفاوت در سبک زندگی، ارزشها و مواجهه متفاوت نسلها با فضای مجازی و رسانههای نوین است. او کاهش مهارتهای ارتباطی گفتوگومحور، افزایش فردگرایی و کمرنگ شدن مراسم و فراغت جمعی را دیگر عوامل تضعیفکننده فضا و حمایت خانوادگی نام برد.
در بخش دیگری از سخنرانی، موسوی به پیامدهای منفی رشد «کودکی مبتنی بر تلفن همراه» پرداخت و از افزایش اضطراب، افسردگی و کاهش مهارتهای اجتماعی میان نوجوانان پس از ۲۰۱۰ سخن گفت. او هشدار داد که حضور مفرط فناوری در دوران رشد میتواند تجارب ضروری کودکی (بازیهای حضوری، مواجهه با خطرات کنترلشده، تعاملات اجتماعی چهره به چهره) را محدود کند و بر سلامت روان و فرایند اجتماعیشدن تأثیر منفی بگذارد.
وی تأکید کرد گفتوگوی بیننسلی موجب تقویت هویت جمعی، کاهش شکاف فرهنگی و ایجاد شبکههای حمایتی خانوادگی میشود و در ادامه موانع گفتوگوی میان نسلی را چنین برشمرد: کاهش وقت جمعی، فقدان فضای فیزیکی خانوادگی مناسب، ناکافی بودن مهارتهای ارتباطی والدین و فرزندان و سلطه رسانههای شخصی.
موسوی در ادامه، پیامدهای منفی فناوری را ذکر کرد که شامل افزایش اضطراب، افسردگی، افت مهارتهای اجتماعی و کاهش کیفیت روابط خانوادگی میشود.
موسوی در نهایت، پیشنهاداتی جهت فتح باب گفتوگو میان نسلها ارائه کرد:
ایجاد «فضای امن» خانوادگی برای گفتوگو که هیچ عقیده یا احساسی در آن مسخره یا تحقیر نشود،
بازگرداندن آیینهای جمعی (شامهای خانوادگی هفتگی، دورهمی بدون موبایل) بهعنوان نقطه شروع گفتوگو،
تمرین «گوش دادن فعال» توسط والدین و اعضای خانواده،
استفاده از رسانههای مشترک (تماشای یک فیلم و گفتوگو درباره آن) بهعنوان پل میان دنیای والدین و نوجوانان.
تأمل در سیاستهای آموزشی (کاهش تکمحوری کنکور و تقویت مهارتمحوری) و محدودیت سن استفاده از شبکههای اجتماعی و موبایل در محیط مدارس.