ایران کشوری است دارای تنوع قومی و مذهبی چشمگیر که از اقوام گوناگون تشکیل شده و قومیت‌های مختلف (اعم از فارس، کرد، ترک، بلوچ، عرب و...) را دربرمی‌گیرد. از نظر مذهبی نیز اگرچه مذهب رسمی شیعه است و بیشتر مردم ایران را شیعیان تشکیل می‌دهند، اهل تسنن، مسیحیان، یهودیان و زرتشتیان نیز بخشی از جامعه‌اند. این تنوع می‌تواند هم به عنوان عامل تقویت انسجام اجتماعی و هم به عنوان چالش و مانعی برای آن عمل کند و این امر به نوع رویکرد و سیاست‌گذاری‌های مربوط به این دو حوزه وابسته است.

قومیت و مذهب زمانی می‌توانند باعث تقویت انسجام اجتماعی شوند که به عنوان اجزای سازنده هویت ملی چندلایه در نظر گرفته شوند. تاریخ مشترک، فرهنگ غنی و ارزش‌های اخلاقی مشترک در بین اقوام و مذاهب مختلف می‌تواند احساس تعلق به یک سرزمین و تاریخ واحد را تقویت کند. مناسک مذهبی مشترک (مانند عزاداری محرم و فاطمیه، عید غدیر و مبعث و فطر) و نیز آیین‌های ملی مشترک (همچون جشن‌های نوروز، مراسم‌هایی از قبیل شب یلدا و چهارشنبه‌سوری) که در بین همه اقوام ایرانی با اشکال مختلف وجود دارد و همچنین داشتن زبان و پرچم و تاریخ (اعم از مشاهیر، کتب و آثار فاخر و مکان‌های تاریخی) مشترک و واحد، می‌تواند پیوندهای عاطفی و اجتماعی را مستحکم کند. همچنین، تنوع فرهنگی ناشی از این تفاوت‌ها مشروط بر به رسمیت شناسی و داشتن احترام و فضای مناسب برای بروز و ظهور فرهنگ‌های خاص قومی و مذهبی، می‌تواند غنای فرهنگی کشور را افزایش داده و به ایجاد هویتی ملی و منعطف کمک کند که تمامی تفاوت‌های قومی و مذهبی را در کنار رسمیت دادن به هویت مستقلشان و ایجاد فضای تعاملی مناسب، زیر یک پرچم مشترک و واحد گردآورد.

با این حال، همین عوامل در شرایط خاصی می‌توانند به تضعیف انسجام اجتماعی منجر شوند. تبعیض قومی یا مذهبی، نادیده گرفتن حقوق فرهنگی و اجتماعی اقلیت‌های قومی و مذهبی و همچنین نابرابری در توزیع منابع و فرصت‌ها بر مبنای قومیت یا مذهب، احساس محرومیت و بیگانگی را در میان اقلیت‌های قومی یا مذهبی ایجاد می‌کند. گاهی اوقات، سوءاستفاده گروه‌های افراطی از تفاوت‌های قومی و مذهبی برای اغراض سیاسی نیز می‌تواند اختلافات را عمیق‌تر کند. چالش اصلی این است که چگونه می‌توان تنوع و تکثر را به رسمیت شناخت و به همه افراد از قومیت‌ها و مذاهب مختلف فضا برای بروز و ظهور استعدادها و نیز انجام اعمال و مناسک و آیین‌های خاص قوم یا مذهبشان را داد (که همین امر نیز در حفظ پیوندها و انسجام درون‌گروهی آنان مؤثر است و در نتیجه به تقویت انسجام بین‌گروهی و اجتماعی نیز منجر می‌شود) و در عین حال یگانگی و انسجام و وحدت ملی را نیز حفظ کرد.

به‌طور کلی، تنوع قومی و مذهبی در ایران می‌تواند به عنوان عاملی برای انسجام اجتماعی یا تفرقه و چنددستگی عمل کند که این بستگی به رویکردهای اتخاذشده و سیاست‌های اعمال‌شده و اجراشده دارد. به رسمیت شناختن حقوق اجتماعی و فرهنگی و سیاسی در قوانین و اسناد بالادستی و مهم‌تر از آن در عمل و در مرحله اجرا با داشتن ضمانت‌های اجرایی قوی، برقراری عدالت اجتماعی و ترویج گفت‌وگوی سازنده می‌تواند این تنوع را به سرمایه‌ای برای انسجام اجتماعی و وحدت ملی تبدیل کند. ایران با تاریخ کهن خود همواره شاهد همزیستی فرهنگی بوده و با اتخاذ رویکردهای عادلانه و فراگیر می‌تواند این میراث را تقویت کرده و انسجام اجتماعی را در عین حفظ تنوع و استقلال هویتی و احترام قومیت‌ها و مذاهب گوناگون، ارتقا بخشد و تحکیم و تثبیت کند. در این راستا، توجه بهب این نکته بسیار ضروری است که حفظ استقلال هویتی قومیت‌ها مذاهب مختلف در کشور چندفرهنگی‌ای نظیر ایران، می‌تواند در تقویت انسجام اجتماعی نیز کمک‌کننده باشد؛ بدین صورت که اگر قومیت‌ها و مذهب‌های مختلف میدان و فضای کافی برای ابراز هویت و فرهنگ خود داشته باشند و در انجام مناسک و آیین‌ها و مراسم‌های خاص خود (تا جایی که به وحدت و یکپارچگی ملی آسیب نزند) داشته باشند، احساس یگانگی و همدلی بیشتری با خرده‌فرهنگ‌های دیگر و نیز با فرهنگ کلی جامعه پیدا می‌کنند. بنابراین، دیگر احساس طرد و انزوا و به حاشیه رانده شدن ندارند و مخاصمت و کینه‌جویی و در نتیجه آن جنگ‌های داخلی (که معمولا به سبب ابراز وجود اقلیت‌ها درمی‌گیرد) پیش نخواهد آمد و زیست مسالمت‌آمیز قومیت‌ها  مذهب‌های مختلف در کنار یکدیگر ممکن خواهد شد.

بر همین اساس، اندیشکده تحکیم انسجام اجتماعی در نظر دارد با تحقیق و پژوهش در این زمینه و همچنین برگزاری نشست‌های تخصصی هم‌اندیشی با اساتید، خبرگان و پژوهشگران این حوزه، راهکارهای عملیاتی در جهت رسیدن به این هدف را به دست آورده و در اختیار نهادهای سیاست‌گذار  و برنامه‌ریزان قرار دهد.