با بررسی قوانین و اسناد بالادستی جمهوری اسلامی ایران، می‌توان دریافت که عبارت «انسجام اجتماعی» به‌صورت رسمی و شاخص در هیچ کدام از قوانین و اسناد به کار نرفته است. اما مفاهیم و واژه‌هایی نزدیک به آن (مانند اتحاد، یگانگی، وحدت ملی، انسجام ملی، یکپارچگی و همبستگی) در اسناد بالادستی وجود دارد. البته معنا و مفهومی که از آن ها مراد بوده، همان انسجام اجتماعی بوده است که با تعابیر دیگری که مترادف در نظر گرفته شده‌اند، از این مفهوم یاد شده است. برای نمونه، در مجموعه سیاست‌های کلی نظام ابلاغ‌شده توسط مقام معظم رهبری مصوب سال 1402، عبارت «انسجام و همبستگی ملی» به کار رفته است. همچنین در سند سیاست‌های کلی نظام در دوره چشم‌انداز مصوب سال 1382، عبارت «وحدت ملی» و «همبستگی ملی» به چشم می‌خورد. 

در سخنرانی‌های رهبر انقلاب نیز اشاره مستقیمی به عبارت «انسجام اجتماعی» نشده است. اما در بسیاری از فایل‌ها و متون سخنرانی، در محتوا و فحوای کلام ایشان از همان ابتدا، در خصوص حفظ اتحاد، وحدت و انسجام ملی و اجتماعی و ضرورت پرداختن به این امر مهم مطالب فراوانی یافت می‌شود که نشان می‌دهد یکی از دغدغه‌های اصلی ایشان از همان ابتدای انقلاب، حفظ انسجام و یکپارچگی ملت ایران بوده است. از جمله در یکی از سخنرانی‌ها بیان کرده اند: «شعار امسال وحدت ملی و امنیت ملی باشد. اگر وحدت ملی و امنیت ملی تأمین شد، دولت هم مجال پیدا می‌کند که کارهای خود و مسئولیت‌های خود را اجرا کند و انجام دهد. اگر وحدت ملی یا امنیت ملی نباشد و اختلاف یا جنجال باشد، اول کسی که ضربه می‌خورد دولت است. چون نمی‌تواند وظایف خود را درست انجام دهد.» (مقام معظم رهبری، 26/1/1379)

عبارت «انسجام اجتماعی» نخستین بار در سال 1378 در پژوهش‌ها و مقالات علمی‌پژوهشی وارد شده است. نخستین مقاله‌ای که در خصوص انسجام اجتماعی در ایران نوشته شده است، مقاله‌ای از امیرحسین علینقی با عنوان «فرهنگ و انسجام اجتماعی در ايران : گذشته و حال» است که در سال 1378 در فصلنامه مطالعات راهبردی به چاپ رسیده است. پیش از این سال، هیچ پژوهشی یافت نشد که در آن واژه انسجام اجتماعی وجود داشته باشد. اما در سال‌های 1372 و 1377، مقالاتی به رشته تحریر درآمده‌اند که در آن‌ها واژه‌هایی نزدیک، از قبیل انسجام درونی، انسجام ملی و وفاق ملی وجود داشته است که از آن‌ها همان تعریف و مفهوم انسجام اجتماعی مد نظر بوده است. این امر نشان‌دهنده این است که از اوایل دهه هفتاد (با اتمام جنگ ایران و عراق) ضرورت پرداختن به انسجام و وفاق و همبستگی در جامعه ایران حس می‌شده است. اما در دهه هفتاد، با واژه‌هایی غیر از انسجام اجتماعی و تحت عنوان وفاق اجتماعی یا انسجام درونی و انسجام ملی، به این ضرورت پرداخته شده است و پس از آن از انتهای دهه هفتاد و دهه هشتاد، عبارت «انسجام اجتماعی» به پژوهش‌ها راه یافته است. از نیمه دوم دهه هشتاد (به‌ویژه پس از سال 1387) نیز فراوانی مطالعاتی که با موضوع انسجام اجتماعی نوشته شده‌اند، رو به فزونی داشته است و تا 1402، بیش از 70 مقاله علمی‌پژوهشی در این موضوع نوشته شده است که نشان از اهمیت روزافزون این موضوع دارد. پژوهش‌های انجام‌شده در حوزه انسجام اجتماعی غالبا به روش کمی و پیمایشی انجام شده‌اند و روش کیفی سهم کمتری را به خود اختصاص داده است. 

منابع

دوستدار، رضا؛ کامیاب، نوید؛ کلاکی، حسن (1401). انسجام ملی ر اندیشه سیاسی آیت‌الله العظمی امام خامنه‌ای، فصلنامه جامعه‌شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، 3(4)، صص 63-88. 

عرب‌پور، الهام؛ مهدی‌زاده ، شراره (1399). فراتحلیل مطالعات نظم و انسجام اجتماعی در ایران، دوفصلنامه پژوهش‌های جامعه‌شناسی معاصر، 9(17)، صص 73-113. 

علینقی، امیرحسین (1378). فرهنگ و انسجام اجتماعی در ایران: گذشته و حال، فصلنامه مطالعات راهبردی، شماره 3. 

مذبوحی، سعید (1402). نقش و جایگاه انسجام اجتماعی ملی در شکل‌گیری نظم جدید جهانی از منظر مقام معظم رهبری، فصلنامه مطالعات راهبردی انقلاب اسلامی، 1(1)، صص 143-167. 

مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی (1382). سیاست‌های کلی نظام در دوره چشم‌انداز، مصوب 12/8/1382. 

https://rc.majlis.ir/fa/law/show/132299 

مرکز پژوش‌های مجلس شورای اسلامی (1402). مجموعه سیاست‌های کلی نظام ابلاغ‌شده توسط مقام معظم رهبری، مصوب 21/12/1402. 

https://rc.majlis.ir/fa/law/show/1800084