نهادینه‌سازی «اخلاق دیجیتال» در دانشگاه؛ رسالت جدید دانشجویان در عصر هوش مصنوعی

فاطمه عباس آباد - مسئول کمیته رویدادها، همایش‌ها و نمایشگاه‌های انجمن ملی هوش مصنوعی ایران با بیان اینکه فرهنگ‌سازی، مهم‌ترین مسئولیت اجتماعی انجمن، در حوزه هوش مصنوعی است، افزود: انجمن ملی هوش مصنوعی ایران، در حوزه مسئولیت اجتماعی وظیفه مهمی در ترویج و ایجاد آگاهی درباره استفاده اخلاقی و مسئولانه از تکنولوژی‌های هوش مصنوعی دارد. این نهاد می‌تواند به تدوین اصول و استانداردهایی برای استفاده ایمن از هوش مصنوعی بپردازد و به آموزش سازمان‌ها و افراد کمک کند تا از این فناوری به نفع جامعه بهره‌برداری کنند.

رضا امیری عضو هیأت علمی جهاد دانشگاهی و مسئول کمیته رویدادها، همایش‌ها و نمایشگاه‌های انجمن ملی هوش مصنوعی ایران در گفت‌وگو با خبرنگار دانشگاه انقلاب ابتدا در تعریف هوش مصنوعی، گفت: هوش مصنوعی تعاریف متعددی دارد. اگر بخواهم به‌صورت عامیانه آن را تعریف کنم، هوش مصنوعی برخلاف هوش طبیعی که در انسان وجود دارد و استفاده می‌شود، هوشی است که برای ماشین استفاده می‌شود. در واقع هوش مصنوعی به معنای ساخت سیستم‌ها و برنامه‌هایی است که قادر به انجام وظایفی هستند که معمولاً نیاز به هوش انسانی دارند. این شامل یادگیری، استدلال، تشخیص الگو، پردازش زبان طبیعی و توانایی حل مسائل می‌شود. هدف نهایی هوش مصنوعی این است که ماشین‌ها به‌صورت مستقل بتوانند از داده‌ها یاد بگیرند و تصمیم‌گیری کنند.

هوش مصنوعی به دو دسته اصلی تقسیم می‌شود: هوش مصنوعیِ ضعیف که به انجام وظایف خاص می‌پردازد و هوش مصنوعیِ قوی که توانایی تفکر و استدلال مشابه انسان را دارد.

وی در پاسخ به این سؤال که آیا موافق گسترش هوش مصنوعی در ایران هستید یا خیر، گفت: بله، موافق توسعه هوش مصنوعی در ایران هستم. هوش مصنوعی در دنیا با سرعت بسیار بالا در حال پیشرفت است. به لحاظ آماری اگر بخواهم اعلام کنم، اطلاعات دنیا در هر ساعت دو برابر می‌شود و ما در ایران ناگزیر هستیم در بحث توسعه هوش مصنوعی کار کنیم و فعالیت‌های خود را جلو ببریم. حال یک سؤال مطرح می‌شود، آیا هوش مصنوعی در حوزه مسئولیت اجتماعی در جامعه می‌تواند موفق عمل کند؟ از نظر من هوش مصنوعی یک علم بین‌رشته‌ای است و در همه حوزه‌ها ردپای هوش مصنوعی را می‌توان دید. قطعاً در بحث مسئولیت‌های اجتماعی در دانشگاه نیز هوش مصنوعی می‌تواند تأثیرگذار باشد.

امیری درباره وضعیت و جایگاه هوش مصنوعی در ایران در زمان حال و آینده، اظهار داشت: بر اساس رتبه‌بندی که به‌صورت رسمی در دنیا انجام می‌شود، در حوزه‌های مختلف جایگاه هوش مصنوعی متفاوت است، یعنی ما نمی‌توانیم به‌طور جامع بگوییم که کشورمان ایران در حوزه هوش مصنوعی یک رتبه خاص را در جهان دارد. هوش مصنوعی در هر حوزه‌ای یک جایگاه خاص دارد. مثلاً در حوزه آمادگی پذیرش هوش مصنوعی در دنیا، ایران در مقایسه با سایر کشورها (در بین ۱۹۵ کشور) در یک ماه اخیر رتبه ۹۴ را داشته است و امروز کشورمان ایران رتبه ۹۱ را دارد، یعنی سه پله صعود کرده است.

در جای دیگر، در بحث تولید علم هوش مصنوعی، در قیاس با کشورهای دیگر، ایران رتبه ۱۵ را دارد. در بحث تولیدات علمی نیز نخبگان ما خیلی خوب کار کرده‌اند، به‌طوری که در منطقه رتبه اول را داریم؛ اما در آمادگی پذیرش هوش مصنوعی رتبه ۹۱ را داریم و این گپ نیز در حقیقت وظیفه یک‌سری نهادها مثل مجموعه جهاد دانشگاهی است که به‌عنوان پلی میان (صنعت و دانشگاه) و (جامعه و دانشگاه) بتواند این گپ را پر کند. امیدوارم بتوانیم در حوزه رتبه‌بندی و آمادگی در پذیرش هوش مصنوعی به رتبه‌های بالاتری برسیم.

الزامات ایران برای دستیابی به رتبه‌های بالای جهانی در حوزه هوش مصنوعی چیست؟

به نظر من مهم‌ترین الزامی که وجود دارد، بحث فرهنگ‌سازی در حوزه هوش مصنوعی است. یعنی فرهنگ‌سازی بسیار تأثیرگذار است تا هر جامعه‌ای در خصوص هوش مصنوعی پذیرش داشته باشد. این پذیرش می‌تواند در رأس جامعه و مسئولان باشد یا در کف جامعه و مردم باشد. از نظر من باید یک خیزش و یک انقلاب در حوزه هوش مصنوعی در جامعه اتفاق بیفتد تا مردم به سمت استفاده از آن روی بیاورند. مردم باید بدانند که استفاده از هوش مصنوعی چه مزایا و معایبی برای زندگی‌شان دارد و چه کمک‌هایی می‌تواند به آن‌ها کند.

یکی از الزامات دیگر، بحث زیرساخت‌ها است. عملاً برای اینکه هوش مصنوعی بتواند توسعه پیدا کند، باید زیرساخت‌ها و امکاناتی مانند پردازشگرهای قوی وجود داشته باشد تا بتواند داده‌های عظیمی را پردازش کند. اگر بخواهم مثال بزنم، هوش مصنوعی مانند یک پرنده دو بال برای پریدن و رشد دارد؛ یکی «داده» و دیگری «الگوریتم» است. بنابراین برای تجزیه‌وتحلیل الگوریتم‌ها نیاز به وارد کردن ریزپردازنده‌هایی مانند جی‌پی‌یو (GPU) داریم. در هر صورت باید یک مرکز داده قوی و قدرتمند در کشور وجود داشته باشد تا استفاده از هوش مصنوعی به سهولت در جامعه اتفاق بیفتد. اعتقادم بر این است که دو موضوع فرهنگ و زیرساخت‌ها بسیار می‌تواند تأثیرگذار باشد و به نظر من از الزامات بسیار مهم است.

بزرگ‌ترین چالش زیرساختی که در حوزه هوش مصنوعی در کشور مطرح است چیست؟

هوش مصنوعی مانند یک تیغ دولبه است، یعنی اینکه هوش مصنوعی نه‌تنها در ایران دچار چالش‌هایی است، بلکه در همه جای جهان این چالش‌ها وجود دارد. هوش مصنوعی در کنار اینکه به مصرف انرژی بسیار زیادی نیاز دارد تا پردازش انجام دهد، استفاده از آن می‌تواند در بهره‌وری انرژی به بشریت کمک کند. دقیقاً مانند یک تیغ دولبه است که باید تعادل آن حفظ شود تا بتواند به نتیجه نهایی برسد.

مسئول کمیته رویدادها، همایش‌ها و نمایشگاه‌های انجمن ملی هوش مصنوعی ایران ادامه داد: درباره مسئولیت اجتماعی در عصر دیجیتال، دانشگاه در تحولات هوش مصنوعی، در داده‌کاوی و اخلاق دیجیتال؛ به نظر شما اخلاق دیجیتال در دانشگاه باید چگونه نهادینه شود تا مسئولیت اجتماعی در آن اجرا شود؟

بحث اخلاق در هوش مصنوعی یک موضوع بسیار مهم است. باز هم من تأکید می‌کنم که در رعایت اخلاق دیجیتال با محوریت اجتماعی، مسئله فرهنگ‌سازی طرح می‌شود که نیاز است فرهنگ‌سازی درستی صورت پذیرد تا استفاده درستی از هوش مصنوعی در جامعه داشته باشیم.

عضو هیأت علمی جهاد دانشگاهی در پاسخ به این سؤال که چقدر نیاز است جامعه ایرانی با مفاهیم هوش مصنوعی آشنا باشند و آیا این یک فرصت است یا تهدید؟

به‌طور قطع استفاده از هوش مصنوعی در کشور یک فرصت استثنایی است و این فناوری اساساً به این خاطر به وجود آمده است که به بشریت در انجام آسان کارها کمک کند. فرهنگ‌سازی در زمینه هوش مصنوعی در جامعه ایرانی به این معنا نیست که بخواهیم مردم را با مفاهیم اختصاصی و تخصصی آشنا کنیم؛ همین که مردم به‌صورت ساده و عامیانه بدانند که هوش مصنوعی چه تأثیرات مثبت و چه فوایدی برای زندگی آن‌ها دارد، کافی است.

شاید در حوزه استفاده از هوش مصنوعی، از ۱۰۰ درصد مردم ما تنها ۱۰ درصد آن را استفاده می‌کنند و این به‌طور عمومی فعلاً کافی است. باید مجموعه‌های آموزشی به کمک بیایند. بحث فرهنگ‌سازی در استفاده از هوش مصنوعی (AI) در ایران بسیار مهم و کلیدی است، زیرا استفاده از این فناوری به‌سرعت در حال گسترش است، ولی در کشور ما هنوز زیرساخت‌های آموزشی و فرهنگی آن با یکدیگر هماهنگ نشده است.

در اینجا این سؤال مطرح می‌شود که چرا فرهنگ‌سازی در زمینه استفاده از هوش مصنوعی واجب و لازم است؟ در پاسخ باید بگویم استفاده از هوش مصنوعی علاوه بر یک مهارت فنی، نیازمند درک اخلاقی، حقوقی و اجتماعی است. اگر مردم ندانند چگونه باید از ابزارهای (AI) استفاده کنند، سوءاستفاده از محتواهای جعلی و اخبار دروغین و بی‌اعتمادی عمومی اتفاق خواهد افتاد. برخی از مردم اطلاعات کمی از هوش مصنوعی دارند و در آموزش رسمی (مدرسه و دانشگاه) هنوز سواد داده و هوش مصنوعی جایگاه مناسب و ثابتی ندارد. اما جامعه فناوری، استارتاپ‌ها و بخشی از محققان بسیار در این زمینه فعال هستند. یک مسیر پیشنهادی این است که آموزش در مقاطع پایین‌تر اتفاق بیفتد و درباره قوانین مالکیت داده، حریم خصوصی و خروجی‌های تولیدشده توسط AI نیز باید شفاف‌سازی‌هایی صورت بگیرد.

امیری در پاسخ به این سؤال که برنامه‌های درسی دانشگاه‌های ما چقدر با نیاز بازار حوزه هوش مصنوعی هماهنگ است، خاطرنشان کرد: برنامه‌های درسی دانشگاه‌های ایران هنوز فاصله قابل‌توجهی با نیازهای واقعی بازار هوش مصنوعی دارند، ولی این فاصله در حال کاهش است. در مجموعه وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، بحث شورای گسترش و تدوین دوره‌های درسی مختلف مطرح است که توجه زیادی به حوزه هوش مصنوعی شده است. در مجموعه شورای گسترش وزارت علوم سعی شده به این موضوع توجه شود که دروسی که در دانشگاه به یک دانشجو آموزش داده می‌شود، متناسب با بازار کار باشد و در جامعه بتوان از آن استفاده شود.

انجمن ملی هوش مصنوعی ایران یک انجمن علمی است که مجوز از وزارت علوم گرفته‌ایم و نهاد عمومی غیردولتی است که عملاً دو وظیفه اصلی دارد؛ به‌عنوان مغزافزار در تدوین اسناد بالادستی حوزه هوش مصنوعی، ارزیابی و بازنگری می‌کنیم. یک حوزه مهم دیگر این است که ما در انجمن ملی هوش مصنوعی ایران اسناد بالادستی که در حوزه هوش مصنوعی تدوین می‌شود را ارزیابی و بازنگری می‌کنیم. یک حوزه فعالیت مهم دیگر که باز ما داریم، فرهنگ‌سازی در حوزه هوش مصنوعی است. ما به‌عنوان یک قاب عمل می‌کنیم؛ در واقع مجموعه‌ای هستیم که فعالان این اکوسیستم را به یکدیگر متصل می‌کنیم تا بتوانیم در جامعه مفید باشیم.

انجمن ملی هوش مصنوعی ایران، با مجوز وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، به‌عنوان نهادی پیشرو در توسعه و به‌کارگیری فناوری‌های نوین، با هدف تقویت اکوسیستم هوش مصنوعی تأسیس شده است. این انجمن نقش محوری در سازمان‌دهی پژوهش‌ها، حمایت از نوآوری و همکاری با نهادهای دولتی و خصوصی دارد. در زمینه دیپلماسی فناوری و ترویج علم، انجمن با حمایت معنوی از کنفرانس‌ها، سمپوزیوم‌ها و رویدادهای ملی و بین‌المللی، بستری برای تبادل دانش و تجربیات فراهم می‌آورد. همچنین، انجمن به‌طور مستمر شاخص‌های بین‌المللی در حوزه هوش مصنوعی را رصد کرده و در همکاری با نهادهای حاکمیتی کشور، در تدوین سیاست‌ها و برنامه‌های ملی نقش ایفا می‌کند. مشارکت در سیاست‌گذاری‌های کلان و حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان، بخشی از راهبردهای انجمن برای ارتقای جایگاه ایران در عرصه جهانی است.

امیری در پایان درباره اینکه انجمن ملی هوش مصنوعی در حوزه مسئولیت اجتماعی چه وظیفه مهمی را دارد، یادآور شد: انجمن ملی هوش مصنوعی در حوزه مسئولیت اجتماعی وظیفه مهمی در ترویج و ایجاد آگاهی درباره استفاده اخلاقی و مسئولانه از تکنولوژی‌های هوش مصنوعی دارد. این نهاد می‌تواند به تدوین اصول و استانداردهایی برای استفاده ایمن از هوش مصنوعی بپردازد و به آموزش سازمان‌ها و افراد کمک کند تا از این فناوری به نفع جامعه بهره‌برداری کنند. همچنین، تشویق به همکاری‌های بین‌رشته‌ای و نظارت بر تأثیرات اجتماعی و اقتصادی این فناوری‌ها نیز از وظایف کلیدی آن به شمار می‌آید.