عارف عالم؛ خوانش شهید فخریزاده از هویتِ دانشجو
فاطمه عباس آباد
فعال رسانهای و روزنامهنگار حوزه دانشگاه
شهید محسن فخریزاده، یک الگوی زنده بود و میتوان استنباط کرد که دیدگاه ایشان درباره «دانشجوی تراز» که عملاً شاگرد و همکار آیندهاش را تربیت میکرد بر اساس تجربیات طولانیمدت ایشان در عرصههای حساس علمی و امنیتی شکل گرفته است. با توجه به سوابق شهید فخریزاده، میتوان دریافت که الگوی مورد نظر ایشان برای یک دانشجوی تراز بر دو پایه اصلی عمق فنی و عمق تعهد و استراتژیک استوار بوده است.
مولفههای کلیدی «دانشجوی تراز» از منظر شهید فخریزاده
۱. تخصص فوقالعاده و عمق فنی (Science Mastery) برای ایشان، که در پروژههایی بسیار پیچیده کار میکردند، سطح علمآموزی صرفاً «قبولی در امتحانات» نبود، بلکه تسلط کامل بر مبانی و قابلیت نوآوری بود.
تخصص عمیق در رشتهٔ خود:
دانشجو باید در حوزه تخصصی خود به مرحلهای برسد که بتواند مسائلی را حل کند که دیگران قادر به حل آن نیستند (تبدیل شدن به یک مرجع فنی).
نوآوری تحت محدودیت: توانایی کار و تولید علم در شرایط تحریم و با منابع محدود. این امر مستلزم خلاقیت مهندسی و فیزیکی بالا است.
تمرکز بر کاربردی بودن:
دانش باید به سرعت به قابلیت تبدیل شود. دانشجو باید هدف نهایی علم خود را در نظر داشته باشد و صرفاً به دانش نظری اکتفا نکند.
۲. تعهد راهبردی و آگاهی امنیتی:
این مهمترین تفاوت با تعریف رایج از یک دانشمند صرف است. شهید فخریزاده میدانست که عملش در میدان نبرد ایدئولوژیک قرار دارد.
شناخت اهمیت استراتژیک: دانشجو باید بداند که رشتهٔ تحصیلیاش چقدر برای استقلال و امنیت ملی کشور حیاتی است. او نباید خود را از میدان سیاست و امنیت جدا بداند.
صداقت و امانتداری:
در پروژههای محرمانه، امانتداری علمی و اخلاقی بر هر چیز دیگری مقدم است. دانشجو باید از نظر اخلاقی و فکری قابل اعتماد باشد.
دشمنشناسی اولیه: درک اینکه دشمنان خارجی همواره به دنبال کسب اطلاعات یا متوقف کردن پیشرفتهای علمی داخلی هستند و حفظ مرزهای امنیتی دانش.
۳. روحیهٔ جهادی و استقامت: کار در پروژههای پیشرو، به خصوص در ایران، با فراز و نشیبهای فراوان همراه است.
تداوم کار:
برخلاف دانشجویی که ممکن است با کوچکترین مانع، انگیزه خود را از دست بدهد، دانشجوی تراز از دیدگاه شهید محسن فخریزاده باید دارای توانایی تحمل سختیها و ادامهٔ مسیر در بلندمدت باشد.
کار گروهی و مدیریتی:
با توجه به سوابق مدیریتی شهید، دانشجو تراز باید توانایی کار تیمی و حتی تبدیل شدن به یک رهبر علمی را در آینده داشته باشد.
*مولفهٔ های دانشجوی تراز در نگاه شهید فخریزاده ۱.تسلط فنی فوقالعاده و توانایی در حل مسائل پیچیده ۲.داشتن ایمان قوی، امانتداری و تعهد عمیق به آرمانهای انقلاب در فعالیتهای محرمانه.
۳.داشتن مسئولیت اجتماعی و هدایت علم به سمت حل بزرگترین چالشهای ملی (استقلال علمی و دفاعی.
۴.داشتن روحیهٔ جهادی، استقامت در برابر فشار خارجی و تداوم کار در سختترین شرایط تحریم.
دیدگاه تئوری دکتر شهید فخری زاده در عمل به سختترین و حیاتیترین حوزهٔ دانشگاهی (علوم راهبردی و دفاعی) نشان میدهد که استاد تراز، کسی است که
میتواند بتواند دوگانگی علم و تعهد را به بهترین شکل ممکن اجرا کند. هستهٔ اصلی جایگاه شهید فخریزاده در گفتمان ملی و بینالمللی
عنوان «دانشمند هستهای» در نگاه اول شاید دقیق به نظر برسد، اما در مورد شهید فخریزاده، این عنوان بهتنهایی کافی نیست، چرا که فعالیتهای ایشان ابعاد بسیار گستردهتر و عمیقتری داشت که در عنوان صرفاً فنی خلاصه نمیشود.
سه دلیل اصلی برای کافی نبودن عنوان «دانشمند هستهای» برای شهید فخری زاده ۱. فراتر از فیزیک هستهای: بنیانگذار علوم و فنون نوین
بسیاری از تحلیلگران معتقد هستند، نقش اصلی شهید فخریزاده صرفاً در زمینه غنیسازی یا راکتور نبوده بلکه او پدر حوزهٔ پدافند غیرعامل بوده است. وی نقش کلیدی در توسعهٔ فناوریهای دفاعی چندرشتهای داشت که شامل فیزیک، مهندسی مواد، شیمی، الکترونیک و پدافند سایبری/بیولوژیکی میشد.
فناوریهای دوگانه (Dual-Use):
تمرکز این شهید والامقام بیشتر بر پروژههایی بود که کاربرد دوگانه (غیرنظامی مانند فیزیک پزشکی و نظامی) داشت. ایشان مدیر کل مرکز توسعهٔ علوم و فناوریهای راهبردی (سپند) بود که خود نشاندهندهٔ گستردگی دامنهٔ فعالیتهای اوست.
تولید علم در شرایط بحرانی: شهید فخری زاده مدیر و مهندس پروژهای بود که هدفش اصلی اش بومیسازی و ایجاد زیرساخت دانش استراتژیک بود، نه صرفاً انجام یک تحقیق آکادمیک در یک آزمایشگاه استاندارد.
۲. بُعد رهبری و مدیریت راهبردی:
عنوان «دانشمند» بیشتر بر فردی متمرکز است که پژوهش میکند. اما شهید فخریزاده در مرتبهٔ معمار و فرمانده آن دانش قرار داشت.
ایجاد شبکهٔ علمی:
ایشان مسئول ایجاد، سازماندهی و هدایت مجموعهای از بهترین نخبگان علمی کشور بودند. این یک نقش اجرایی و مدیریتی در بالاترین سطح است.
مهندس استقلال علمی: اگر عنوان «دانشمند هستهای» را معادل یک محقق در سازمانهای بینالمللی مانند آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) در نظر بگیریم، این عنوان نقش ایشان در تبدیل علم به استقلال استراتژیک ملی را پوشش نمیدهد. بلکه او مسئول بود که چگونه این دانش میتواند به عنوان یک سد دفاعی عمل کند.
۳. بُعد نمادین و هویتی:
در نگاه داخلی و بینالمللی، شهید فخریزاده بیش از یک مهندس یا فیزیکدان ساده بود.
نقطه تمرکز دشمن:
واکنش اسرائیل و غرب به ترور ایشان نشان داد که آنها او را نه یک دانشمند انفرادی، بلکه مدیر کل پروژهٔ هستهای/دفاعی ایران میدانستند. برای دشمنان، ایشان نماد ادامهٔ پروژه بودند، نه صرفاً یک متخصص.
شهید فخری زاده نماد دانشجو و یک استاد تراز بود
او الگوی پیوند علم و ایمان بود. عنوان «دانشمند هستهای» این بُعد اخلاقی، جهادی و تمدنی را که در تعریف «تراز» مهم است، منتقل نمیکند. اگر بخواهم تمام وجوه کاری این شهید ارزشمند را پوشش دهم، او چیزی شبیه به «دانشمند راهبردی»، «معمار پروژههای علمی-دفاعی استراتژیک» یا «متخصص علوم و فنون راهبردی» بود، زیرا او تجمیع کنندهٔ چندین رشتهٔ علمی در خدمت یک هدف ملی بود.
چرا ترور شهید فخریزاده برای اسرائیل مهم بود؟
زیرا ایشان نه تنها یک دانشمند برجسته، بلکه مهمترین مهرهٔ مدیریتی و فنی برای پیشبرد پروژههای استراتژیک ایران تلقی میشد.
برای درک اهمیت این ترور از منظر اسرائیل، باید اقدامات ایشان را در سه سطح بررسی کرد:
۱.توقف پیشرفت فنی، از بین بردن مدیریت، و ارسال پیام بازدارندگی.
۲. متوقفسازی پیشرفت در حوزههای حساس
اسرائیل بر این باور بود که ایران در حال دستیابی به یک توانایی بازدارندهٔ استراتژیک است. شهید فخریزاده در مرکز هدایت این مسیر قرار داشت.
مهندس اصلی برنامههای کلیدی:
اسرائیل، شهید فخریزاده را «مغز متفکر» برنامهٔ هستهای و موشکی ایران میدانست (هرچند ایران همواره ماهیت برنامه را صلحآمیز اعلام کرده است). درک اسرائیل این بود که شهید فخری زاده نقش محوری در تبدیل دانش هستهای به یک قابلیت عملیاتی دارد.
قطع زنجیرهٔ دانش:
ترور دانشمندان، بهویژه در پروژههایی که نیازمند دانش بسیار تخصصی و بومیسازی شده هست، یک استراتژی برای ایجاد وقفهٔ چند ساله در فرآیند توسعه است. اسرائیل امیدوار بود با حذف فخریزاده، سیستم مدیریت و هدایت پروژههای حساس ایران دچار شوک، هرج و مرج مدیریتی، و کندی در انتقال دانش حیاتی شود.
۲. حذف مدیر پروژهٔ استراتژیک
شهید فخریزاده صرفاً یک فیزیکدان نبود؛ ایشان یک رهبر و مدیر بود. در واقع شهید فخری زاده حلقهٔ وصلی میان بخشهای مختلف علمی، نظامی و امنیتی کشور در حوزهٔ فناوریهای راهبردی بود. از بین بردن او بر سیستم مدیریتی متمرکز شده و توانایی هماهنگی میان تیمهای مختلف را مختل میکرد.
از بین بردن حافظهٔ سازمانی: در پروژههای محرمانه و پیچیده، فردی با سالها تجربه مانند فخریزاده حاوی حجم عظیمی از دانش فنی، تصمیمگیریها و تجربیات است که به
سادگی قابل بازیابی نیست. ترور او تلاش برای پاک کردن بخشی از «حافظهٔ سازمانی» آن پروژه بود. حذف استاد فخری زاده، تلاشی برای تعویق، برهم زدن مدیریت، و ایجاد دلسردی در مسیر توسعهٔ علمی-دفاعی ایران تلقی میشد. شهید فخریزاده مصداق یک استاد تراز انقلاب اسلامی بود. ایشان صرفاً یک دانشمند نبودند، بلکه تجسم عملی یک ایدهآل دانشگاهی خاص بودند.
بررسی ابعاد شخصیتی شهید فخریزاده با مولفههای «استاد تراز»
۱. هویت انقلابی و خودآگاهی تمدنی (علم بومی)
انطباق: دکتر فخریزاده دههها در پروژههای استراتژیک که تحت شدیدترین تحریمها قرار داشتند، فعالیت کرد. این قضیه نشان میدهد که ایشان عمیقاً به مأموریت تمدنی ایران باور داشتند و مسیر توسعهٔ علم را نه با تقلید از غرب، بلکه با تکیه بر تولید علم بومی و متکی به خود دنبال کردند. ایشان نماد شکستن انحصار علمی غرب بود.
۲. علم متعهد و اخلاق جهادی (متخصص متعهد) انطباق: اصلیترین وجههٔ او در منظر داخلی، تعهد بود. علم ایشان هرگز صرفاً برای کسب شهرت آکادمیک یا درآمد نبود، بلکه مستقیماً در خدمت اهداف استراتژیک نظام و دفاع از کشور (که عموماً در لباس فیزیک پزشکی و هستهای تجلی یافت) قرار گرفت. او نمونهٔ بارز «متخصص متعهد به جای تکنوکرات بیهدف» است.
۳. بینش سیاسی ـ فرهنگی (دشمنشناسی و دفاع عقلانی)
انطباق: فعالیتهای او همواره تحت رصد شدیدترین سازمانهای اطلاعاتی جهان بود. مدیریت چنین پروژههای حساسی در شرایط جنگ سرد فناوری، خود نیازمند بینش سیاسی و دشمنشناسی عمیق است. ایشان دقیقاً میدانست که فعالیت هایش در چارچوب چه تقابلی تعریف میشود و چگونه باید از ارزشهای علمی و ملی دفاع کرد.
۴. پیوند با مردم و خدمت اجتماعی انطباق:
اگرچه بخش عمدهٔ فعالیت ایشان محرمانه بود، اما سوابق اجرایی و مدیریتی ایشان در سطح بالاتر، نشاندهندهٔ پذیرش مسئولیتهای سنگین در قبال ملت بود. در فرهنگ انقلاب، مدیریت پروژههای حیاتی که به استقلال کشور گره خورده، خود نوعی خدمت اجتماعی و جهادی محسوب میشود.
نتیجه گیری: تجسم عملی یک ایده
از نگاه نظریهپردازان، شهید فخریزاده یکی از بهترین مصادیق عملی استاد و دانشجوی تراز انقلاب اسلامی است. زیرا ایشان موفق شد اوج تخصص علمی (دانش) را با عمیقترین سطوح تعهد انقلابی (ایمان و جهاد) ترکیب کنند، و این ترکیب دقیقاً همان چیزی است که به عنوان هدف نهایی برای دانشگاهیان در منظومه فکری انقلاب اسلامی تعریف شده است. «پدر برنامهٔ هستهای و موشکی» ایران
اسرائیل، بهویژه سازمانهای اطلاعاتی مانند موساد، همواره او را به عنوان مهرهٔ محوری و مغز متفکر برنامهٔ اتمی ایران معرفی میکردند.
او نه تنها یک فیزیکدان، بلکه مدیر اصلی پروژههایی بود که اسرائیل آنها را بهعنوان «تهدید وجودی» برای امنیت خود تلقی میکرد (مانند پروژههای مربوط به قابلیت ساخت سلاح هستهای و سامانههای پرتاب پیشرفته). مقامات اسرائیلی اغلب بر این نکته تأکید داشتند که او تنها یک دانشمند نظری نیست، بلکه فردی است که «علم را به قابلیت نظامی تبدیل میکرد». هدف اصلی عملیاتهای امنیتی و ترور از منظر اسرائیل، ترور ایشان یک اقدام دفاعی ضروری تلقی شد تا به زعم آنها، پروژهٔ هستهای ایران را برای مدتی طولانی به عقب بیندازد. مقامات اسرائیلی مدعی بودند که حذف فخریزاده به دلیل توانایی منحصر به فردش در رهبری و ارتباط بین اجزای مختلف برنامه، ضربهٔ سنگینی به سرعت توسعهٔ برنامهٔ تسلیحاتی ایران وارد میکند. این ترور (که اسرائیل هرگز رسماً مسئولیت آن را نپذیرفت اما تلویحاً آن را تأیید کرد) در راستای سیاست اعلامشدهٔ اسرائیل مبنی بر «جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای به هر قیمت» بود. نماد خطر و مقاومت در برابر نفوذ
شهید فخریزاده برای اسرائیل، نماد مقاومت علمی ایران در برابر تلاشهای گستردهٔ اطلاعاتی و تحریمی غرب و اسرائیل بود.
انکار پیشرفت ایران:
اسرائیل همواره تلاش کرده است تا پیشرفتهای هستهای ایران را فراتر از ماهیت صرفاً صلحآمیز آن جلوه دهد، و فخریزاده ابزاری برای اثبات این ادعا بود.
خطر برای منطقه:
دیدگاه رسمی اسرائیل این است که هرگونه سرمایهگذاری ایران در حوزهٔ فناوریهای پیشرفته، بهطور مستقیم امنیت همسایگان (از جمله اسرائیل) را به خطر میاندازد.
دیدگاه اسرائیلی ها در مورد شهید فخری زاده
شهید فخریزاده، از نظر دولت اسرائیل، یک مهره کلیدی، خطرناک و غیرقابل جایگزین در ساختار امنیتی و هستهای ایران بود که حذف فیزیکی او، اقدامی برای حفظ امنیت ملی اسرائیل و به تأخیر انداختن یک تهدید راهبردی تلقی میشد.
شهید محسن فخری زاده از جمله مجاهدان انقلاب بود که ترجیح داد گمنام بماند و به جای کسب شهرت و مقام متعهدانه در راه پیشرفت علمی ایران اسلامی بهویژه در عرصههای دفاعی گام بردارد شهید محسن فخریزاده همواره عمر پربرکت خو
یش را در راه دفاع از این مرز و بوم صرف کرد و در دوران دفاع مقدس نیز پابهپای دیگر رزمندگان اسلام، به جبهههای نبرد حق علیه باطل شتافت و تجربیات این دوران را سرلوحه خدمت و تلاش برای پیشرفت کشور عزیر خود ایران قرار داد.
او متولد اول فروردین سال ۱۳۳۶ در شهر قم بود که لیسانس خود را در دانشگاه صنعتی اصفهان گذراند و موفق به اخذ مدرک کارشناسی ارشد مهندسی هستهای شد محسن فخری زاده بهعنوان عضو هیئت علمی دانشکده فیزیک دانشگاه امام حسین سپاه، امکانات این دانشگاه را در جهت تحقیقات هستهای بکار گرفت و سپس رئیس دانشگاه صنعتی مالک اشتر شد او رییس سازمان پژوهش و نوآوری دفاعی (سپند) بود شهید فخریزاده معاون وقت وزیر دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح و رئیس سازمان پژوهش و نوآوری دفاعی (سپند) عصر روز جمعه هفتم آذرماه ۱۳۹۹ توسط عناصر تروریست مسلح در «آبسرد» تهران ترور و به شهادت رسید. سعید علامیان، نویسنده کتاب «تویی که نشناختمت» در این کتاب به معرفی شخصیت والای شهید محسن فخری زاده پرداخته است که خواندن این کتاب را به دانشجویان و اساتید دانشگاهی توصیه میکنم.
سخن پایانی ؛
حضرت علي (ع) در حكمت 147 فرمودند: ثروت اندوزان بي تقوا، مرده اي به ظاهر زنده اند اما دانشمندان، تا دنيا برقرار است زنده اند، بدن هايشان گرچه در زمين پنهان اما ياد آنان در دل ها هميشه زنده است. شهید محسن فخری زاده در طول سالهای مجاهدت خود اقدامات و نوآوریهای بزرگ علمی و فناورانه را به ثمر رساند که نه تنها ایران، بلکه جهان اسلام از آنها بهرهمند شدند و در آینده نیز خواهند شد. در این مسیر با تولید علم و ایجاد انقلاب در علوم موجود در راستای فلسفه اسلامی و تمدن ایرانی همواره سعی در بنبستهای علمی و اندیشه بشریت داشت. آرا و اندیشههای منحصر به فردش در حوزههای علوم و فناوریهای نوین، فلسفه، فلسفه علم، قرآن، حدیث، خلقت و طبیعت باعث شد بتواند با به کارگیری آنها در صنایع دفاعی و غیردفاعی کشور، مرزهای این صنایع را جابجا کند. تلاش بیوقفه و موثرش او را در لیست ۵۰۰ نفر افراد تاثیرگذار جهان قرار داد و دشمن بارها از ایشان به عنوان پدر علم هستهای و سدی در مسیر شکست ایران اسلامی نام برد ایشان بیش از ۲۰ سال در راس لیست ترور رژیم منحوس صهیونیستی بود و سرانجام دشمن وی را با پیچیدهترین عملیات تروریستی قرن در شهر آب سرد دماوند به شهادت رسانید. رهبر معظم انقلاب ضمن اشاره به اخلاص کم نظیر این شهید، ایشان را برجستهترین و قدیمیترین دانشمند هستهای کشور معرفی کردند. به گفته رکنیزاده، معاون پژوهشی دانشگاه اصفهان و دوست نزدیک شهید فخریزاده موفقیت شهید فخریزاده بهدلیل نگاه عارفانهاش به زندگی و هستی بود و پیام اصلی شهید والامقام محسن فخریزاده مهابادی به دانشجویان و نسل جوان امروز این است که ارزشمند بودن مهمتر از موفق بودن است.
