چرا نباید ۱۶ آذر را فراموش کرد

فاطمه عباس آباد

فعال رسانه‌ای و روزنامه نگار حوزه دانشگاه

مقدمه: رهبر معظم انقلاب در سخنرانی روز چهار شنبه ۶ آذر ۱۳۹۲ فرمودند، بنده دلم می‌خواهد شما دانشجویان؛ چه دختر، چه پسر و حتّی دانش‌آموزان مدارس، روی ریزترین پدیده‌های سیاسی دنیا فکر کنید و تحلیل بدهید.سیاست زدگی و سیاست بازی به هیچ وجه مورد تأیید نیست اما سیاست گری و برخوردار شدن از قدرت فهم و تحلیل سیاسی، نیاز مبرم دانشجویان و دانشگاههاست.از دانشگاه همیشه و در همه جا این انتظار هست که محل جوشش و اوج دو جریان حیاتی در کشور باشد: اول، جریان علم و تحقیق؛ دوم، جریان آرمان‌گرایی‌ها و آرمان‌خواهی‌ها و هدفگذاری‌های سیاسی و اجتماعی.

واقعه ۱۶ آذر ۱۳۳۲، یادآور فداکاری‌های دانشجویانی است که علیه ظلم و بی‌عدالتی ایستادگی کردند. همه باید از این واقعه بزرگ درس بگیریم و هرگز این روز را فراموش نکنیم. همه باید نسبت به حقوق اجتماعی و سیاسی خود آگاه و مسئول باشیم. در شرایطی که بسیاری از نیروهای سیاسی به دلیل فضای خفقان پس از کودتا ساکت شده بودند، دانشجویان دانشگاه تهران شجاعت به خرج دادند و به شکل علنی علیه سلطه نفوذ خارجی آمریکا و انگلیس در پی ملی‌شدن صنعت نفت اعتراض کردند.

یادآوری این رویداد بزرگ به ما و نسل جدید می‌آموزد که باید صدای خود را در مقابل بی عدالتی‌ها بلند کنیم. در واقع برگزاری این گونه مراسم‌ها می‌‌تواند در آگاهی‌بخشی به نسل‌های جدید مؤثر باشد.

۱۶ آذر ۱۳۳۲ یکی از روزهای نمادین و سرنوشت‌ساز در تاریخ معاصر ایران است، و دقیقاً به همین دلیل نباید فراموش شود.

واقعیت ماجرا در آن زمان این بود که چند ماه قبل از آن، در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، دولت ملی دکتر محمد مصدق با دخالت آشکار آمریکا و انگلیس سرنگون شد و شاه دوباره به قدرت بازگشت. این اتفاق شوک بزرگی به جامعه دانشگاهی و مردم ایران وارد کرد.در پاییز همان سال، قرار بود ریچارد نیکسون، معاون رئیس‌جمهور وقت آمریکا، برای دیدار رسمی و تأیید حکومت جدید شاه به ایران بیاید.جمعی از دانشجویان دانشگاه تهران، به خصوص دانشجویان دانشکده فنی که اتفاقا مذهبی و انقلابی هم نبودند، این دیدار را نماد دخالت خارجی و بی‌احترامی به استقلال ایران می‌دانستند.روز حادثه، سه دانشجو مصطفی بزرگ‌نیا، احمد قندچی و آذر شریعت‌رضوی در جریان اعتراض دانشجویان به حضور نیکسون و سیاست‌های رژیم پهلوی، به دست نیروهای امنیتی در دانشگاه تهران شهید شدند.این کشتار، دانشگاه را به نقطه جوش «آزادی‌خواهی» تبدیل کرد.این واقعه مهم از این جهت نباید فراموش شود زیرا یادآور اعتراض به سلطه بیگانه و دفاع از آزادی، استقلال و عدالت و نشان‌دهنده قدرت آگاهی و جسارت جوانان و دانشجویان است. ۱۶ آذرماه ۱۳۳۲، نماد مقاومت و استقلال دانشگاه و ملت ایران است.در زمانی که سرکوب در اوج بود، دانشجویان جان خود را فدای باورشان کردند. این واقعه، آغاز جنبش دانشجویی ایران شد و پس از آن، دانشگاه‌ها در دهه‌های بعد به اصلی‌ترین مراکز اعتراض و روشنگری تبدیل شدند و سرآغاز جنبش‌های دانشجویی نسبت به رویدادهای روز جامعه شد.

این واقعه به نسل جدید و به خصوص دانشجویان امروز یاد می‌دهد که آزادی و استقلال، با بی‌مسئولیتی به دست نمی‌آید.

۱۶ آذر؛ یادآور تعهد نسل‌های آینده به آگاهی، آزادی و نقد قدرت است.اگر آن را فراموش کنیم، تاریخ دوباره تکرار می‌شود.

واقعه ۱۶ آذر؛ نقطه تلاقی دو مفهوم «نقش اجتماعی دانشگاه» و «مسئولیت اجتماعی دانشجویان» است.روز دانشجو نباید از نماد مبارزه به مراسمی تشریفاتی تبدیل شود. طبق فرمایش رهبر معظم انقلاب که درباره دانشگاه فرمودند، ۱۶ آذر متعلق به دانشجوی ضد سلطه و ضد آمریکاست. اگر بخواهیم ۱۶ آذر را به عنوان یک الگوی تاریخی برای مسئولیت اجتماعی دانشگاهیان در نظر بگیریم، می‌توانیم بگوییم که این واقعه صرفاً روز شهادت دانشجویان نبود بلکه سندی بود که حد و مرز مسئولیت‌پذیری آرمانی را برای دانشگاهیان ترسیم کرد.در دهه۳۰، مسئولیت اصلی دانشگاهیان دفاع از استقلال کشور در برابر نفوذ قدرت‌های بزرگ به ویژه پس از کودتا و در ماجرای ملی شدن صنعت نفت بود. یک دانشجو نباید اجازه دهد که ساختار فکری، علمی یا اقتصادی جامعه تحت تأثیر رویکردهای بیگانه قرار گیرد بهتر بگویم دانشگاه نباید ابزار سیاست‌های خارجی باشد بلکه دانشگاه، برخلاف سایر نهادها، باید فضایی برای نقد سازنده و مطالبه‌گری شفاف باشد.

در واقع دانشگاه وظیفه دارد به عنوان «وجدان بیدار جامعه» عمل کند. دانشجویانی که در ۱۶ آذر اعتراض کردند، در واقع به قیمت جان خود، حقِ اعتراض و نقد را برای نهاد دانشگاه تضمین کردند.مسئولیت اجتماعی دانشگاهیان حکم می‌کند که در برابر ظلم، تبعیض و عدم رعایت حقوق شهروندان ساکت نمانند. شعارهای روز ۱۶ آذر نیز همواره بر این محور متمرکز بود.به نظر من سه شهیدی که در روز ۱۶ آذر به شهادت رسیدند،عالی‌ترین سطح مسئولیت اجتماعی را به نمایش گذاشتند، جا دارد الگوی ایثار شهدای دانشگاه تهران در حوزه علمی و فرهنگی دانشگاه های امروز نهادینه شود. اگر بتوانیم فرهنگ تعهد را برای نسل امروز تبلیغ کنیم مسئولیت دانشگاهیان کنونی، تبدیل به فضای فداکاری و ایثار در مسیر علم و پژوهش می‌شود. نباید بگذاریم علم هدف اصلی دانشجویان باشد، بلکه باید از علم به عنوان ابزاری برای خدمت به جامعه استفاده کنیم. دانشجویان در ۱۶ آذر دانشگاه در تراز انقلاب اسلامی را فریاد زدند، دانشگاهی که متعهد به استقلال، عدالت و مردم باشد نه نهادی جداافتاده از اجتماع که صرفاً به تولید علم فنی یا مادی بپردازد. مسئولیت اجتماعی دانشگاهیان، تداوم راهی است که در آن روز با خون شهدا تعریف شد. ۱۶ آذر خون بهای استقلال و آزادی کشور در برابر دخالت بیگانگان بود. از آنجا که در عصر حاضر دانشجویان خود را نگهبانان فکری و اخلاقی جامعه می‌دانند. مسئولیت این قشر در برابر انحرافات قدرت از مسیر اصلی انقلاب یا منافع ملی نسبت به سایر مردم بیشتر است. این واقعه نماد این امر مهم است که دانشجو هیچوقت تحت تأثیر خفقان و جوّ حاکم قرار نمی‌گیرد و برای دفاع از حق مسلم آزادی، استقلال و عدالت حاضر به ایستادگی است. این واقعه باعث پیوند جامعه با دانشگاه شد و جنبش مردمی و جنبش دانشجویی پس از آن، به یکی از مهم‌ترین لایه‌های اجتماعی تبدیل شد که توانست در تحولات بزرگ بعدی مانند انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ نقش محوری ایفا کند. همه مردم ایران و دانشگاهیان این روز را زنده نگه می‌داریم تا یادمان باشد که استقلال، آزادی و حق، با فدا شدن جان به دست آمده و حفظ آن نیازمند هوشیاری دائم است.فراموش نکردن ۱۶ آذر، یعنی زنده نگه داشتن شجاعت در برابر استبداد داخلی و سلطه خارجی و یادآوری این حقیقت است که دانشجو، چشم بیدار ملت است و مسئولیت تاریخی روشنی برای هدایت مسیر کشور بر عهده دارد. این روز، یک قطب‌نمای اخلاقی برای دانشگاهیان در همه نسل‌هاست.شاید یکی از ضعف‌های جدی موجود در دانشگاه های امروز ما، انتقال‌نیافتن تجربه انقلابی و آرمان‌گرایی نسل اول انقلاب به نسل جدید دانشگاهی باشد و نسل‌های جدید، کمتر الگوهای زنده‌ی انقلابی در محیط دانشگاه می‌بینند. به نظر من ۱۶ آذر؛ نماد مسئولیت اجتماعی دانشجویان است.دانشجو مسئولیت دارد تا جامعه را از حالت سکون و پذیرش منفعلانه خارج کرده و به سمت تحول مثبت و فعال‌سازی ظرفیت‌های مدنی سوق دهد. پس نتیجه می‌گیریم که مسئولیت اجتماعی دانشجو، به اعتراضات محدود نمی‌شود، بلکه باید در متن فعالیت‌های علمی و روزمره او جاری و ساری باشد.همانطور که دانشجویان آن روز ایثار و فداکاری کردند، دانشجوی امروز باید ایثار را در تعهد به کیفیت علمی، پرهیز از آلودگی به فساد اداری و حرکت به سوی تعالی ملی به نمایش بگذارد. زیرا دانشجو مولد آینده کشور است و مسئولیت اصلی‌اش اینست که با کسب مهارت و تعهد، سرمایه‌ای مخلص برای عبور دادن کشور از بحران‌ها باشد. نتیجه می‌گیریم،۱۶ آذر؛ نه تنها یک یادبود تاریخی، بلکه یک دستورالعمل دائمی برای تعریف مسئولیت اجتماعی جنبش دانشجوئی ایران است.در واقع گرامیداشت روز ۱۶ آذر؛ به دانشجویان و دانشگاهیان یادآوری می‌کند که آن‌ها در تراز یک نهاد فکری، مسئولیت دارند که همواره مراقب قدرت‌ها باشند تا در صورت انحراف، به عنوان یک نیروی ناظر و مطالبه‌گر وارد میدان عمل شوند و به نوعی یادآوری این واقعه یک مسئولیت دائمی برای نسل‌های بعدی دانشجویی ایجاد می‌کند.