دانشگاه و دانشجو در عصر دیجیتال مسئولیت اجتماعی تازه‌ای دارند

لیلا ابوالفتحی - دکتر ذکرالله مروتی، عضو هیأت علمی دانشگاه زنجان، با اشاره به تحولات هوش مصنوعی و داده‌کاوی، بر ضرورت بازتعریف مسئولیت اجتماعی دانشگاه‌ها تأکید کرد و به آموزش اخلاق‌مدار و پژوهش انتقادی تا عملگرایی اجتماعی و مواجهه با فرصت‌ها و چالش‌های فضای مجازی پرداخت.

با گسترش فناوری‌های نوین و درهم‌تنیدگی مرزهای واقعی و مجازی، مفهوم مسئولیت اجتماعی دانشگاه‌ها و دانشجویان نیز دستخوش تغییر شده است. دیگر نمی‌توان نقش دانشگاه را صرفاً به آموزش و پژوهش محدود کرد؛ بلکه حضور آگاهانه در فضای عمومی، تولید محتوای مسئولانه و مشارکت در حل مسائل اجتماعی نیز بخشی از این مسئولیت به شمار می‌آید. در همین زمینه در رسانه «دانشگاه انقلاب» با ذکرالله مروتی، عضو هیأت علمی گروه روان‌شناسی دانشگاه زنجان، گفت‌وگویی داشتیم تا ابعاد تازه این مسئولیت و چالش‌های پیش‌روی دانشگاهیان در جامعه شبکه‌ای امروز را بررسی کنیم.

مروتی با اشاره به تحولات هوش مصنوعی و داده‌کاوی، سه محور اصلی را برای ایفای مسئولیت اجتماعی دانشگاه‌ها برمی‌شمارد: آموزش اخلاق‌مدار و تربیت دانشجویان آگاه، پژوهش انتقادی درباره پیامدهای اجتماعی و زیست‌محیطی فناوری‌های نوین، و عملگرایی اجتماعی از طریق به‌کارگیری ابزارهای دیجیتال برای حل مسائل عمومی. او همچنین فضای مجازی را فرصتی برای ترویج علم و افزایش شفافیت می‌داند، هرچند نسبت به چالش‌هایی چون انتشار اطلاعات نادرست و تهدید حریم خصوصی هشدار می‌دهد.

۱: دانشگاه‌ها چگونه می‌توانند با توجه به تحولات هوش مصنوعی و داده‌کاوی مسئولیت اجتماعی خود را اجرا کنند؟

دانشگاه‌ها می‌توانند مسئولیت اجتماعی خود را در عصر دیجیتال از سه مسیر اساسی دنبال کنند:

1. آموزش و آگاهی‌بخشی: تربیت دانشجویانی که علاوه بر توانمندی‌های فنی، از نظر اخلاقی و اجتماعی در استفاده از فناوری‌ها مسئول باشند.

2. پژوهش انتقادی و سیاست‌گذاری: انجام مطالعات درباره پیامدهای اجتماعی و زیست‌محیطی فناوری‌های نوین و ارائه راهکارهای کاربردی به نهادهای تصمیم‌گیر.

3. عملگرایی اجتماعی: به‌کارگیری هوش مصنوعی و تحلیل داده برای حل مسائل عمومی، مانند آموزش، سلامت، نابرابری‌های اجتماعی و محیط زیست.

  ۲: تأثیر فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی بر ارتباط دانشگاه و جامعه چیست و چه فرصت‌ها و چالش‌هایی ایجاد می‌کند؟

به نظر می‌رسد که فرصت‌های ایجاد شده عبارتند از:

- ایجاد امکان ارتباط مستقیم میان دانشگاهیان و جامعه و ترویج علم به زبان ساده.

- افزایش شفافیت عملکرد دانشگاه‌ها و فعالیت‌های علمی.

- تسهیل شبکه‌سازی علمی و همکاری‌های بین‌المللی.

و چالش‌ها:عبارتند از: 

- انتشار اطلاعات نادرست یا ناقص و کاهش کیفیت ترویج علم.

- آسیب بالقوه به اعتبار علمی دانشگاه‌ها در فضای غیررسمی.

- تهدید حریم خصوصی و احتمال دخالت سیاست یا منافع شخصی در فعالیت‌های علمی.🔹 ۳: به نظر شما اخلاق دیجیتال در دانشگاه‌ها چگونه باید نهادینه شود تا مسئولیت اجتماعی رعایت گردد؟

برای رعایت مسئولیت اجتماعی، نهادینه‌سازی اخلاق دیجیتال در دانشگاه‌ها باید شامل موارد زیر باشد:

- آموزش و برنامه‌ریزی درسی: ارائه واحدهای آموزشی درباره اخلاق داده، سواد رسانه‌ای و مسئولیت اجتماعی در فضای دیجیتال.

- تدوین آیین‌نامه‌ها و دستورالعمل‌ها: تعیین چارچوب‌های شفاف برای استفاده اخلاقی از فناوری‌های دیجیتال.

- الگوسازی و فرهنگ‌سازی: مدیران و اساتید با رفتار مسئولانه، معیار اخلاق دیجیتال را ترویج کنند.

- نظارت و بازخورد مستمر: تشکیل کمیته‌های اخلاق دیجیتال برای پایش و بهبود رفتارهای مرتبط با فناوری.🔹 ۴: تجربه یا نمونه‌ای از کاربرد فناوری دیجیتال در تقویت مسئولیت اجتماعی دانشگاه‌ها دارید؟در این زمینه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

- پلتفرم‌های آموزش باز (MOOCs): ارائه آموزش رایگان و دسترس‌پذیر به اقشار مختلف جامعه.

- پروژه‌های داده‌محور اجتماعی: تحلیل داده‌های شهری برای بهبود محیط زیست و خدمات سلامت.

- شبکه‌های اجتماعی علمی: ترویج علم، پاسخ به پرسش‌های عمومی و تقویت ارتباط دانشگاه با مردم.

- داشبوردهای شفافیت دانشگاهی: ارائه اطلاعات پژوهشی، بودجه و اثرات اجتماعی دانشگاه به عموم.

۵: چه سیاست‌ها یا برنامه‌هایی می‌تواند تعامل دانشگاه با جامعه دیجیتال و فناوری‌های نوین را تسهیل کند؟

- تدوین استراتژی تحول دیجیتال دانشگاهی با محوریت ارزش‌های انسانی و اجتماعی.

- توسعه زیرساخت‌های داده‌باز (Open Data) برای پژوهش و همکاری با نهادهای اجتماعی.

- حمایت از نوآوری‌ها و استارتاپ‌های مسئولانه در حوزه فناوری‌های نوین.

- ایجاد واحدهای بین‌رشته‌ای اخلاق، فناوری و جامعه برای تقویت گفت‌وگو میان علوم انسانی و مهندسی.

- تشویق حضور هدفمند استادان و پژوهشگران در فضای مجازی به منظور ارتباط مؤثر با جامعه.